In the modern world, political power is not limited to institutions, laws, and authority. It is now a combination of cultural stories and technology. Politics is not just about governance but about storytelling that creates identities, evokes traditions, and moves people together. Public narratives like nationalism, religion, and historical memory contribute to constructing public consciousness and validating authority. When these stories are amplified with digital tech, they reach unprecedented scale and influence. Political communication is undergoing a transformation through the explosion of social media, data-driven campaigns, and algorithmic personalization. They allow leaders to get around traditional gatekeepers and communicate directly with citizens.
At the same time, visual and symbolic politics - memes, videos, hashtags - have reduced political discourse to a simple, emotive message. While this mixture of culture and technology creates the possibility for greater political participation by more people, it also introduces issues: misinformation, polarization, and digital manipulation. This article explores the way in which contemporary politics employs cultural symbols and technology in the construction of power, demonstrating its transformative opportunities and the threat these pose to democratic discourse.

The National Education Policy 2020 represents a decisive shift in India’s educational philosophy by foregrounding the role of Bharatiya Bhasha in higher education. Language, however, is not merely a medium of instruction; it is also the foundation of literary creativity, interpretation, and critical discourse. This paper examines the vision of NEP 2020 with specific reference to Bharatiya Bhasha in higher education and analyses its implications for literary writing and literary studies. It explores how the use of Indian languages in teaching and research can deepen literary comprehension, encourage creative expression, and strengthen engagement with regional and indigenous literary traditions. At the same time, the paper critically reflects on challenges such as the lack of academic resources, faculty preparedness, and institutional readiness for literary scholarship in Bharatiya Bhasha. The study highlights emerging possibilities, including translation initiatives, multilingual pedagogy, curriculum reform and digital platforms that support literary production and criticism. The paper argues that a gradual, inclusive, and balanced implementation of NEP 2020 can rejuvenate literary studies by fostering culturally rooted yet globally connected scholarship.

The Indian Knowledge System (IKS) constitutes an extensive and integrated framework of indigenous thought developed in the Indian subcontinent, encompassing domains such as philosophy, science, healthcare, ethics, language, arts, and educational practices. The National Education Policy (NEP) 2020 places strong emphasis on revitalizing and embedding Indian Knowledge System within higher education curricula to promote multidisciplinary learning, ethical orientation, cultural rootedness, and inclusive academic practices. Health sciences education including medicine, Ayurveda, homoeopathy, pharmacy, nursing, physiotherapy, and dental sciences provides a particularly effective context for the application of IKS due to its close linkage with human health, professional ethics, and community welfare. This paper presents a practice-informed analytical study focusing on the integration of Indian Knowledge System into health sciences curricula. The study critically examines the conceptual foundations of IKS, maps its relevance across health science disciplines, and evaluates curriculum integration models and pedagogical strategies suitable for professional healthcare education. Additionally, the role of Bharatiya Bhasha in authentic knowledge transmission, policy support under NEP 2020, implementation challenges, and future opportunities are discussed. The study highlights that systematic incorporation of IKS within health sciences education can enhance holistic learning, ethical healthcare practice, cultural competence, and meaningful engagement between academic institutions and society, thereby contributing to the development of nationally rooted and globally competent health professionals.

India’s linguistic diversity, embodied in the Bharatiya Bhasha Pariwar, represents a unique civilizational strength that contributes significantly to cultural continuity and national integration. With rapid digitalization and globalization, many Indian languages face challenges such as reduced usage, limited digital representation, and intergenerational disconnect. In this context, Artificial Intelligence (AI) has emerged as a transformative tool capable of revitalizing, preserving, and promoting Bharatiya languages while fostering unity in diversity. This paper examines the role of AI-driven language technologies—including Natural Language Processing (NLP), machine translation, speech recognition, and text-to-speech systems—in enhancing accessibility, inclusivity, and cross-linguistic communication across India. AI-enabled multilingual platforms facilitate real-time translation and voice-based interaction, thereby reducing linguistic barriers in education, governance, healthcare, and digital services. The study highlights the alignment of AI-based language promotion with the vision of the National Education Policy (NEP) 2020, which emphasizes mother-tongue-based education and multilingual learning, as well as with the Indian Knowledge System (IKS), which seeks to preserve and disseminate indigenous knowledge traditions. Furthermore, AI-supported digitization and interpretation of classical and regional texts contribute to the democratization of knowledge and cultural heritage. By enabling citizens to access information and participate in national life in their own languages, AI strengthens emotional integration, social inclusion, and participatory governance. The paper also discusses key challenges such as data scarcity for low-resource languages, ethical concerns, and the digital divide. It concludes that a culturally sensitive and ethically grounded deployment of AI can significantly contribute to the promotion of Bharatiya Bhasha Pariwar and reinforce national integration in the digital era.

India is among the most linguistically diverse countries globally, home to hundreds of languages and dialects shaped by ancient migrations, invasions, trade routes, cultural interactions, and regional geography. Recent estimates place the number of living languages in India between approximately (including dialects and mother tongues, per the People’s Linguistic Survey of India), positioning the nation as a remarkable hub of linguistic variety where Indo-Aryan, Dravidian, Austroasiatic, Sino-Tibetan, and other families intersect.
The Indo-Aryan group, part of the broader Indo-European family, dominates northern, central, and western regions. It originated with the arrival of Indo-Aryan speakers in the subcontinent around 1500 BCE, introducing Vedic Sanskrit—the archaic language preserved in sacred texts such as the Rigveda. Panini’s seminal grammar, the Ashtadhyayi, codified Classical Sanskrit, which later gave way to spoken Middle Indo-Aryan forms: Prakrits (everyday vernaculars) and Apabhramshas. These transitional stages eventually gave rise to contemporary languages like Hindi (rooted in the Khadiboli dialect, now used by roughly 345 million native speakers and over 600 million total including second-language users) and Marathi (evolving from Maharashtri Prakrit, with strong literary traditions under dynasties like the Yadavas and Marathas). These languages show evolutionary patterns such as phonological streamlining (e.g., reduced consonant clusters and prominent retroflex sounds), simplified morphology with postpositions replacing cases, and consistent subject-object-verb word order, alongside borrowings from neighboring families and later colonial influences.
Conversely, Dravidian languages, indigenous to southern India, form a distinct family with proto-Dravidian origins potentially stretching back 4,500–5,000 years. They evolved largely independently, preserving native grammatical structures and core lexicon despite gradual Sanskrit and Prakrit loans through cultural contact. Kannada, a prominent South Dravidian member with about 44 million native speakers (and additional millions as a second language), exemplifies this resilience. Its earliest records appear in inscriptions like Halmidi (around 450 CE), followed by literary flourishing in texts such as Kavirajamarga, under empires including the Kadambas, Rashtrakutas, and Vijayanagara.
This overview explores the origins, developmental paths, literary and social advancements, and present-day roles of key languages: Sanskrit, Hindi, Marathi, and Kannada, while underscoring mutual influences. Ultimately, India’s linguistic mosaic reflects a dynamic blend of indigenous foundations, migratory inputs, and ongoing exchanges, cementing its status as a living repository or “museum” of global linguistic heritage.

Translation is as old as human civilization. With the evolution of human society, we became more anxious to know about the feelings of people in distant places. Hence, we used symbols and codes to transfer the thoughts and ideas of people speaking a different language to our own language. This gave rise to translation as we see and use it today. My article analyzes the role of translation from the Indian perspective, which is a nation of ethnic and cultural diversity and where people speak multi-languages. Without translation, India with its 22 languages, 15 different scripts, hundreds of mother tongues, and thousands of dialects would have remained a mono-cultural world, deprived of its rich and diverse ancient heritage. Before coming to deal with translation, in India’s multifaceted linguistic ecosystem, translation emerges not merely as a linguistic exercise but as a profound mechanism for cultural negotiation and empathy. It investigates the evolution of interlingual transfers from ancient Sanskrit-centric traditions to contemporary multilingual endeavors, highlighting obstacles such as the conveyance of aesthetic subtleties like emotional essence (rasa) and implied connotations (dhvani). Through case analyses of seminal works, including adaptations of epic narratives, it delineates methodologies that harmonize fidelity to source materials with accessibility in target contexts. Ultimately, the study posits that robust translation frameworks bolster intercultural harmony, mitigate regional isolations, and enrich collective consciousness, offering pathways for policy enhancements and technological integrations in an era of digital globalization.

India’s linguistic heritage is among the richest in the world, with over 121 languages and 1,600 dialects. Yet, many Bharatiya Bhasha face significant challenges, including reduced usage in professional spheres, limited digital resources, and a declining rate of intergenerational transmission. In this era of digital transformation, language is a critical determinant of inclusive access to technology, education, and governance. Artificial Intelligence (AI) has emerged as a transformative tool to support and preserve these languages through advancements in Natural Language Processing (NLP), speech recognition, and machine translation.
This paper examines how AI-driven initiatives, such as the government-backed Bhashini platform, are leveraging large-scale data collection to enable real-time translation and voice-based services in 22 scheduled languages. Key applications discussed include automated grammar correction, digitization of ancient manuscripts through Optical Character Recognition (OCR), and the creation of adaptive language-learning platforms that align with the National Education Policy (NEP) 2020.
However, the path to a multilingual digital future is hindered by substantial barriers: scarcity of clean datasets for low-resource languages, inherent data biases, and the persistent rural-urban digital divide. Furthermore, the study addresses ethical considerations regarding cultural sensitivity and the risk of linguistic homogenization. By analyzing current technological trends and policy frameworks, this paper highlights future opportunities for sustainable linguistic development, arguing that a collaborative approach between developers, linguists, and policymakers is essential to ensure technology acts as a bridge rather than a barrier to India’s cultural heritage.

India’s multilingual landscape, characterized by profound linguistic diversity and historical stratification, has long been structured around persistent binary oppositions that shape both linguistic practices and academic discourse. Prominent among these are the hierarchical distinctions between Sanskrit (as the refined, classical, and “cultured” language of sacred texts and elite knowledge) and Prakrit (the “natural,” vernacular forms associated with everyday speech and the masses), as well as the postcolonial tensions between English and indigenous/regional languages. This article interrogates these oppositions not as natural or fixed categories but as constructed hierarchies embedded in cultural, political, and ideological discourses, revealing their instability, mutual interdependence, and role in perpetuating exclusionary structures within Indian languages and knowledge production.

In the digital age, Artificial Intelligence (AI) has emerged as a powerful catalyst in preserving, promoting, and revitalizing Bharatiya Bhashas (Indian languages), which embody India’s rich cultural, literary, and civilizational heritage. AI-driven technologies such as Natural Language Processing (NLP), Machine Translation, Speech Recognition, Text-to-Speech systems, and Optical Character Recognition (OCR) have significantly enhanced the digital presence and accessibility of Indian languages across platforms. These tools enable real-time translation, voice-based interfaces, and multilingual content creation, thereby bridging the digital divide between English and non-English speakers.
AI also plays a crucial role in language preservation by digitizing classical manuscripts, folk literature, and oral traditions, ensuring their transmission to future generations. Government initiatives like Bhashini and Digital India leverage AI to promote inclusive governance by facilitating citizen-centric services in regional languages. Furthermore, AI-powered educational technologies support personalized learning in mother tongues, improving literacy and learning outcomes.
Despite challenges such as data scarcity, linguistic diversity, and script complexity, continuous advancements in AI research and collaborative efforts between the state, academia, and industry are strengthening the digital ecosystem for Bharatiya Bhashas. Thus, AI not only democratizes digital access but also reinforces linguistic diversity, cultural identity, and inclusive development in contemporary India.

Bhartiya Bhasha, representing the diverse linguistic heritage of India, plays a crucial role in preserving cultural identity, knowledge systems, and inclusive communication. However, many Indian languages face challenges such as limited digital presence, declining usage, and lack of technological resources. Artificial Intelligence offers transformative solutions to address these challenges and promote Bhartiya Bhasha in the digital era. AI-powered tools such as Natural Language Processing, machine translation, speech recognition, text-to-speech systems, and Optical Character Recognition enable efficient language documentation, translation, and accessibility across platforms. These technologies support multilingual education, e-governance, digital content creation, and wider participation of native language speakers in the digital ecosystem. Furthermore, AI-driven language models help revive endangered languages, standardize scripts, and enhance human-computer interaction in regional languages. By bridging linguistic barriers and fostering inclusive digital growth, AI serves as a powerful catalyst in strengthening, preserving, and promoting Bhartiya Bhasha in alignment with India’s cultural and technological aspirations.
AI plays a significant role in preserving endangered and lesser-known languages by enabling language documentation, digitization of manuscripts, and creation of linguistic databases. By reducing language barriers and ensuring inclusive digital participation, AI contributes to linguistic equity and cultural preservation. Thus, the integration of AI in language technologies not only strengthens the presence of Bhartiya Bhasha in the digital ecosystem but also promotes socio-economic inclusion, cultural continuity, and national identity in an increasingly technology-driven world.

Indian English novels are vibrant, transformative arenas where India’s rich local languages Hindi, Tamil, Kannada, Malayalam, and more profoundly reshape English’s grammar, vocabulary, sounds, and cultural heartbeat, birthing a uniquely soulful dialect. By meticulously analyzing literary masterpieces like Salman Rushdie’s explosive Midnight’s Children, Arundhati Roy’s poetic The God of Small Things, R.K. Narayan’s timeless The Guide, and Raja Rao’s revolutionary Kanthapura, this groundbreaking study illuminates how visionary authors masterfully channel native linguistic influences to indigenize English, crafting a powerful postcolonial voice that celebrates India’s boundless multilingual splendor. Key highlighted sections brilliantly spotlight precise mechanisms of structural evolution like innovative syntax and vivid lexical fusions and identity forging through cultural hybridity and bold resistance, unequivocally proving these novels’ majestic, enduring power as catalysts of linguistic renaissance. This pioneering work, a testament to literary genius, draws solely from the novels’ evocative depths to exalt Indian languages’ triumphant, unbreakable legacy.

India’s linguistic landscape, encompassing over 1,600 languages and dialects, has profoundly shaped its political trajectory from ancient times through colonial rule and into the post-independence era. This paper explores the evolution of Indian languages as instruments of identity formation and nation-building, highlighting how linguistic diversity both unified and fragmented the nation. Ancient scriptures like the Vedas established Sanskrit as a unifying elite language, while vernaculars such as Tamil and Prakrit fostered regional identities amid empire-building under the Mauryas and Guptas. Colonial policies exacerbated divisions by promoting English and codifying regional tongues, sparking resistance that intertwined language with anti-imperial nationalism. Post-1947, the challenge of nation-building intensified debates over a national language, pitting Hindi proponents against non-Hindi regions fearful of cultural erasure. The States Reorganisation Act of 1956 redrew boundaries along linguistic lines, affirming language as a core political identity marker and birthing regional parties like the Dravidian movement in Tamil Nadu. Anti-Hindi agitations in the 1960s forced constitutional compromises, retaining English as an associate language and embedding the Three-Language Formula in education policy, though implementation remains contested. This interplay reveals language politics as a double-edged sword: empowering subnational identities while straining national cohesion. Contemporary issues, including the Eighth Schedule’s 22 scheduled languages and demands for inclusion of others like Bhojpuri, underscore ongoing tensions between federalism and unity. Drawing on historical precedents and policy analyses, the paper argues that India’s multilingualism has fortified democratic pluralism but demands adaptive governance to mitigate exclusionary risks. Ultimately, language policy must evolve to embrace hybrids blending English, Hindi, and regionals for inclusive nation-building in a globalized world.

Translation is not merely a linguistic activity but a complex cultural, social, and ideological process that enables communication between diverse societies. It functions as a bridge through which histories, values, beliefs, ideologies, and identities travel across linguistic boundaries. In a multilingual and multicultural world marked by globalization, migration, and digital communication, translation plays a crucial role in fostering cultural understanding and dialogue. This paper examines translation as a cultural act rather than a mechanical transfer of words. Drawing on the theoretical insights of Eugene Nida, Susan Bassnett, Lawrence Venuti, Gayatri Chakravorty Spivak, and Edward Sapir, the paper explores how translation mediates culture, negotiates power relations, and represents marginalized voices. It further discusses the challenges faced by translators in conveying culturally specific concepts and examines the role of translation in promoting intercultural harmony, social inclusivity, and global knowledge exchange. The study argues that culturally sensitive and ethically responsible translation enhances mutual understanding by respecting linguistic diversity and cultural contexts.

The Indian subcontinent, with its profound linguistic diversity and stratified cultural history, represents a unique and complex laboratory for the study of translation. This paper moves beyond a Eurocentric theoretical framework to examine how translation in India has historically functioned as a critical, contested technology for the negotiation of cultural and political power. It argues that the practice of translation in India has been instrumental in three key processes: the construction of classical and vernacular knowledge systems, the formation of modern regional and national identities, and the political management of contemporary multiculturalism. The analysis explores key historical junctures—from the translational activities under Buddhist, Mughal, and early colonial patronage to the politicized debates during the 19th-century Bengal Renaissance and the post-Independence era of linguistic reorganization. By focusing on case studies of translating sacred texts, modern literature, and legal-administrative documents, the paper investigates the role of translation as both a bridge and a barrier, a tool of cultural exchange, and an instrument of hegemonic control. It concludes that in the Indian context, cultural understanding is not a passive byproduct but an active, often contentious, achievement mediated through the translator’s choices, which are inevitably situated within matrices of caste, religion, class, and regional politics.

आधुनिक युग में प्रत्येक क्षेत्र में परिवर्तन की गति अधिक है। इस गति में विज्ञान, कंप्यूटर तथा एआई का योगदान महत्वपूर्ण है। कंप्यूटर, रोबोटिक्स, डिजिटल प्रौद्योगिकी, मशीन लर्निंग और आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस ने शिक्षा, चिकित्सा, रक्षा, व्यापार, संचार, कला आदि में सुलभ परिवर्तन किए हैं। विज्ञान, व्यापार, प्रौद्योगिकी, कृषि, मेडिकल, सृजन, कला, भाव, विचार, निर्णय, लेखन, चिकित्सा, साहित्य एवं भाषा क्षेत्र में एआई अनिवार्य हिस्सा बन रहा है। साहित्य एवं भाषा का विकास एआई से संभव दिखाई दे रहा है। आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस एक तकनीक है, जिसने साहित्य तथा भाषा में परिवर्तन की लहर निर्माण कर दी है। भाषा, साहित्य, संस्कृति एवं सभ्यता एआई से प्रभावित हो रही है। एआई के सहयोग से विश्व की सभी भाषाओं एवं साहित्य में अनेक सकारात्मक बदलाव सामने आ रहे हैं। भारत में विविध भाषाएँ हैं, जिनमें एआई की मदद से भाषा एवं साहित्य का विकास हो रहा है।

प्रस्तुत शोध आलेख में भारतीय भाषा परिवारों और राष्ट्रीय एकता के अटूट संबंधों का विवेचन किया गया है। लेखिका ने रेखांकित किया है कि भाषा केवल अभिव्यक्ति का साधन न होकर भारतीय संस्कृति और राष्ट्रीय अस्मिता की संवाहक है। इसमें हिंदी को संपर्क एवं राजभाषा के रूप में देश को जोड़ने वाली महत्वपूर्ण कड़ी माना गया है। आलेख में संवैधानिक प्रावधानों, त्रि-भाषा सूत्र, तकनीकी अनुवाद और साहित्य (विशेषकर रामकथा और जयशंकर प्रसाद के साहित्य) की भूमिका पर प्रकाश डाला गया है। निष्कर्षतः, यह लेख सिद्ध करता है कि भारत की ‘अनेकता में एकता’ की अवधारणा को सशक्त बनाने में भाषाई समन्वय और साहित्यिक परंपराओं का योगदान सर्वोपरि है।

यह लेख भारत की सांस्कृतिक और भाषाई विविधता के भीतर राष्ट्रीय एकता को बढ़ावा देने में हिंदी भाषा की महत्वपूर्ण भूमिका का अन्वेषण करता है। यह स्वतंत्रता संग्राम में जन-जागरण के माध्यम के रूप में हिंदी के ऐतिहासिक योगदान और प्रशासन तथा नागरिकों के बीच की दूरी को पाटने के लिए राजभाषा के रूप में इसके विकास का परीक्षण करता है। अध्ययन विभिन्न समुदायों को जोड़ने वाली संपर्क भाषा के रूप में हिंदी के कार्य को उजागर करता है, जो भावनात्मक और सांस्कृतिक एकीकरण को मजबूत करती है। इसके अतिरिक्त, यह आधुनिक डिजिटल युग में हिंदी की प्रासंगिकता पर चर्चा करता है और जोर देता है कि आपसी सम्मान और समन्वय के माध्यम से हिंदी को अपनाना राष्ट्रीय अखंडता के लिए अनिवार्य है।

प्रस्तुत शोध पत्र कन्नड़ साहित्यकार कुवेंपु के हिंदी अनूदित उपन्यासों में ‘सांस्कृतिक समतुल्यता’ की अवधारणा का विश्लेषण करता है। यह अध्ययन दर्शाता है कि कैसे अनुवादक ने शाब्दिक अनुवाद से परे जाकर मूल पाठ के सामाजिक और सांस्कृतिक परिवेश को सुरक्षित रखा है। ‘हच्चे’ के लिए ‘गोदना’ और ‘तुलसीकट्टे’ के लिए ‘वृंदावन’ जैसे उदाहरणों के माध्यम से यह स्पष्ट किया गया है कि सांस्कृतिक प्रतिस्थापन हिंदी पाठकों के लिए ग्रामीण कर्नाटक के धार्मिक और लोक संदर्भों को जीवंत बनाए रखता है। निष्कर्षतः, ये अनुवाद भाषाई सीमाओं को पाटते हुए भारतीय साहित्य को समृद्ध करते हैं और लक्ष्य भाषा में मूल भावों को प्रभावी ढंग से संप्रेषित करते हैं।

भारत भाषायी विविधता का अनूठा उदाहरण है। यहाँ सैकड़ों भाषाएँ और बोलियाँ प्रचलित हैं, जो केवल संप्रेषण का माध्यम नहीं बल्कि सांस्कृतिक पहचान, ऐतिहासिक निरंतरता और सामाजिक एकता की आधारशिला हैं। भारतीय भाषाएँ राष्ट्रीय चेतना के निर्माण, लोकतांत्रिक सहभागिता और सांस्कृतिक समन्वय में महत्वपूर्ण भूमिका निभाती हैं। यह एक ऐसा बहुभाषिक राष्ट्र है जहाँ भाषायी विविधता केवल सामाजिक यथार्थ ही नहीं, बल्कि राष्ट्रीय पहचान का भी मूल तत्व है। भारतीय भाषाएँ सभ्यता, संस्कृति, दर्शन, लोकज्ञान और ऐतिहासिक चेतना की वाहक रही हैं।
राष्ट्रीय एकता की अवधारणा भारत में किसी एकरूपता पर नहीं, बल्कि विविधताओं के सामंजस्य पर आधारित है। भारत एक बहुभाषी और बहुसांस्कृतिक राष्ट्र है। यहाँ प्राचीन काल से ही विभिन्न भाषाओं का विकास समानांतर रूप से होता रहा है। वैदिक संस्कृत से लेकर प्राकृत, अपभ्रंश और आधुनिक भारतीय भाषाओं तक की यात्रा भारतीय सभ्यता की निरंतरता को दर्शाती है। स्वतंत्रता के बाद राष्ट्र-निर्माण की प्रक्रिया में भाषाओं की भूमिका अत्यंत महत्वपूर्ण रही है। जहाँ एक ओर भाषाई अस्मिता ने क्षेत्रीय चेतना को जन्म दिया, वहीं दूसरी ओर राष्ट्रीय एकता की चुनौती भी प्रस्तुत की। ऐसे में भारतीय भाषाओं और राष्ट्रीय एकता के संबंध का अध्ययन प्रासंगिक हो जाता है। यह शोध पत्र भारतीय भाषाओं की ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, संवैधानिक स्थिति, सामाजिक सांस्कृतिक योगदान तथा राष्ट्रीय एकता में उनकी भूमिका का विस्तृत अध्ययन प्रस्तुत करता है। साथ ही, भाषायी विविधता से उत्पन्न चुनौतियों और उनके संभावित समाधानों का विश्लेषण भी किया गया है।

प्रस्तुत शोध पत्र भारतीय भाषा परिवारों की विविधता और राष्ट्रीय एकता में उनकी भूमिका का विश्लेषणात्मक अध्ययन करता है। इसमें भारत के चार प्रमुख भाषाई समूहों (भारोपीय, द्रविड़, ऑस्ट्रिक, चीनी-तिब्बती) का उल्लेख करते हुए, भाषा को केवल ‘संप्रेषण का साधन’ मानने वाले आधुनिक व पाश्चात्य दृष्टिकोण का तार्किक खंडन किया गया है। लेखक के अनुसार, भाषा एक जीवंत संस्कृति, संस्कारों की वाहक और मानवीय अस्तित्व का आधार है। लेख में ‘भारतीयता’ को विखंडन के विपरीत एक समग्र, समावेशी और उदार जीवन दर्शन के रूप में परिभाषित किया गया है। आधुनिकता द्वारा थोपे गए व्यक्तिवाद और अलगाववाद की आलोचना करते हुए, यह पत्र निष्कर्ष देता है कि भारतीय साहित्य और भाषा का मूल उद्देश्य समाज में विश्वास, अखंडता और राष्ट्रीय एकता को सुदृढ़ करना है।

प्रस्तुत शोध आलेख भारत की भाषाई विविधता और राष्ट्रीय एकता के बीच के गहरे संबंधों को रेखांकित करता है। लेखिका ने भारत को ‘अनेकता में एकता’ का प्रतीक मानते हुए भाषा को संस्कृति और सामाजिक मूल्यों की संवाहिका बताया है। आलेख में ब्रिटिश औपनिवेशिक नीतियों, विशेषकर ‘आर्य-द्रविड़’ विभाजन और भाषा परिवारों की कृत्रिम अवधारणाओं की आलोचना की गई है। इसमें संस्कृत को भारतीय भाषाओं की जननी और राष्ट्रीय एकीकरण के मूल सूत्र के रूप में स्थापित किया गया है। अंततः, लेख प्रांतीयता और भाषावाद से ऊपर उठकर, हिंदी और प्रादेशिक भाषाओं के समन्वय के माध्यम से राष्ट्रीय अखंडता को सशक्त बनाने पर बल देता है।

इस शोध पत्र में अनुवाद की परिभाषा, अनुवाद के प्रकार, विविध क्षेत्रों में अनुवाद की आवश्यकता और महत्व, संस्कृति की परिभाषा, महत्व तथा संस्कृति के प्रचार-प्रसार में अनुवाद की भूमिका का अध्ययन किया गया है।

भारत विश्व का एक अद्वितीय देश है, जहां विविधता केवल संस्कृति और परंपराओं में ही नहीं, बल्कि भाषाओं में भी स्पष्ट रूप से दिखाई देती है। यहां सैकड़ों भाषाएं और बोलियां बोली जाती हैं, जो भारत की सांस्कृतिक समृद्धि का प्रतीक हैं। यह भाषाई विविधता भारत की पहचान है और राष्ट्रीय एकता की मजबूत आधारशिला भी है, जो अपनी अलग-अलग पहचान के बावजूद सबको एकता के सूत्र में पिरोती है। संविधान की आठवीं अनुसूची में 22 आधिकारिक भाषाएं सामाजिक समरसता को बढ़ावा देती हैं। हिंदी एक संपर्क भाषा के रूप में और अन्य भारतीय भाषाएं साहित्य-कला के माध्यम से एकता को मजबूत करती हैं, जहां “विविधता में एकता” राष्ट्र की पहचान है। यह बात जरा भी गलत नहीं है, क्योंकि अपने देश की एकता जितनी प्रकट है, उसकी विविधताएं भी उतनी ही प्रत्यक्ष हैं। भारतीय संविधान में 22 भाषाओं को अनुसूचित भाषाओं का दर्जा दिया गया है। हिंदी को राजभाषा का स्थान प्राप्त है, लेकिन इसके साथ-साथ अन्य भाषाएं जैसे बंगाली, तमिल, तेलुगू, मराठी, गुजराती, उर्दू, कन्नड़, मलयालम, असमिया, उड़िया, पंजाबी जैसी भाषाएं केवल संवाद का माध्यम नहीं हैं, बल्कि वे अपने-अपने क्षेत्र की आत्मा हैं। जब हम इन भाषाओं का सम्मान करते हैं, तो हम वहां के लोगों की भावनाओं और पहचान का भी सम्मान करते हैं। प्रस्तुत शोध पत्र में भारत की भाषाएं, संस्कृति तथा राष्ट्रीय एकता का विवेचन किया गया है।

ಭಾರತ ದೇಶದ ಜ್ಞಾನ ಸಂಪತ್ತು ಅಪಾರವಾದದ್ದು. ಅನೇಕ ಸಂತರು, ದಾರ್ಶನಿಕರು ಇದರ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸಾರಿದ್ದಾರೆ. ವಿಶ್ವವೇ ಹೆಮ್ಮೆ ಪಡುವಂತಹ ಜ್ಞಾನ ಪರಂಪರೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ವೇದ, ಉಪನಿಷತ್, ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರ ಗ್ರಂಥಗಳು ಭಾರತೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರ. ಧಾರ್ಮಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳು, ಲೌಕಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳು, ಅರೆಲೌಕಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳು ಎಂದು ಮೂರು ವಿಧದಲ್ಲಿ ನಾವು ಅವುಗಳನ್ನು ವಿಂಗಡಿಸಿ ಅವುಗಳ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಈ ಲೇಖನವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶವು ಕಾರವಾರದಿಂದ ಕಾಸರಗೋಡಿನವರೆಗೆ ವಿಸ್ತಾರಗೊಂಡಿದ್ದು, ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ‘ಕೆನರಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಭಾಷಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ರಾಜ್ಯಭಾಷೆಯಾಗಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ, ತುಳು, ಕೊಂಕಣಿ, ಬ್ಯಾರಿ, ಮಲಯಾಳಂ, ಉರ್ದು, ಮರಾಠಿ ಹಾಗೂ ಕನ್ನಡದ ವಿವಿಧ ಉಪಭಾಷೆಗಳು ಸಮಾನವಾಗಿ ಜೀವಂತವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಂಕಣಿ ಭಾಷೆ ತನ್ನದೇ ಆದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ವೈಭವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಸ್ವತಂತ್ರ ಲಿಪಿಯಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಕೊಂಕಣಿ ಭಾಷೆ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಲಿಪಿಯ ಮೂಲಕ ಶ್ರೀಮಂತ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಈ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಕರಾವಳಿಯ ಇತಿಹಾಸ, ಕೊಂಕಣಿ ಭಾಷೆಯ ಉದ್ಭವ–ವಿಕಾಸ, ಉಪಭಾಷೆಗಳು, ಶಾಸನಾಧಾರಗಳು, ವಿದ್ವಾಂಸರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಹಾಗೂ ಕೊಂಕಣಿ–ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಕೊಂಕಣಿ ಭಾಷೆಯ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಮಾನ್ಯತೆ, ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಭಾಷಾ–ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಉಳಿವು–ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಕೈಗೊಂಡ ಸಂಸ್ಥಾತ್ಮಕ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಈ ಅಧ್ಯಯನವು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಕೊಂಕಣಿ ಭಾಷಿಕರ ನಡುವೆ ಬೆಳೆದ ಸಹಜ ಸಹಬಾಳ್ವೆ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸೌಹಾರ್ದತೆ ಮತ್ತು ಭಾಷಿಕ ಸಮನ್ವಯತೆಯನ್ನು ಈ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು.

ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳು ಬಹುಹಿಂದಿನ ಹಳಮೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಮಿಳು ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಗೆ ರಾಮಾಯಣ-ಮಹಾಭಾರತ ಕಾಲದ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟಿರುವ ಮಾದರಿಗಳು ವಿಶಿಷ್ಟಶೈಲಿಯದ್ದಾಗಿವೆ. ಅದರಲ್ಲೂ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ‘ಕವಿ ಚರಿತೆ’ಯ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ರಚಿಸಿದರು. ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯ ಮೇರು ಕೃತಿಯಾದ ‘ಕರ್ನಾಟಕ ಕವಿ ಚರಿತೆ’ ಸಂಪುಟಗಳು ಅನೇಕ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ಆರ್. ನರಸಿಂಹಾಚಾರ್ಯರು ರಚಿಸಿದ ‘ಕರ್ನಾಟಕ ಕವಿ ಚರಿತೆ’ಯು ಆಕರ ಶೋಧನೆಯ ಕೃತಿ. ಸಂಶೋಧನೆಯ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಚರಿತೆ ಎಂಬುವ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಎಲ್ಲಾ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ಮಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ವಿವಿಧ ಆಯಾಮಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುವ ಶೈಲಿಗೆ ಅಳವಡಿಸಿ, ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿದ ಮಹಾ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಯೇ ಕರ್ನಾಟಕ ಕವಿ ಚರಿತೆ. ಈ ಮಹತ್ತಾದ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಆರ್. ನರಸಿಂಹಾಚಾರ್ಯರು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡು ವಿಶೇಷವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಮೊದಲು ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟವರು. ದೇಸಿಯ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಆಲೋಚಿಸಿ ಕವಿ-ಕಾವ್ಯ ಪರಿಚಯವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ಬೃಹತ್ ಆಕರವಾಗಿ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಕಾಣಿಕೆ ಮುಂದಿನ ಬೌದ್ಧಿಕ ವಿವೇಚನೆಗೆ ದಾರಿಯಾಯಿತು. ಅದರಲ್ಲೂ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ರಚಿಸುವ ಅನೇಕ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ ಆಕರ ಗ್ರಂಥವಾಯಿತು. ‘ಕವಿ-ಚರಿತೆ’ ಎಂಬುವ ವಿಚಾರ ಮೀಮಾಂಸೆಯು ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದಲ್ಲೇ ಮೊದಲು ಎಂಬುದು ಬಹಳ ವಿಶೇಷ. ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯು ರಚನೆಯಾದರೂ; ಅದು ಕವಿಚರಿತೆ ಎಂಬುವ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ರಚನೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಆರ್. ನರಸಿಂಹಾಚಾರ್ಯರ ‘ಕರ್ನಾಟಕ ಕವಿ ಚರಿತೆ’ಯ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವಗಳ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.

ಇಂದಿನ ಮಾನವ ಜೀವನ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಲಾಗದ ಹಂತವನ್ನು ತಲುಪಿದೆ. ಅದರಲ್ಲೂ ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ (Artificial Intelligence – AI) ಎಂಬ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಮಾನವನ ಆಲೋಚನಾ ಕ್ರಮ, ವಿವಿಧ ಕಾರ್ಯ ಹಾಗೂ ಸಂವಹನದ ರೀತಿ-ನೀತಿಗಳನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ಪ್ರಭಾವಿಸುತ್ತಿದೆ. ಯಂತ್ರಗಳಿಗೆ ಮಾನವನ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯನ್ನು ಮರುಸೃಜಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿ ಆರಂಭವಾದ ಎಐ ಇಂದು ಶಿಕ್ಷಣ, ಆಡಳಿತ, ಕೈಗಾರಿಕೆ, ವೈದ್ಯಕೀಯ, ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಭಾಷಾ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ಈ ಪ್ರಬಂಧವು ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ ಇತಿಹಾಸ, ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹಾಗೂ ಅದರ ಭಾಷೆಯೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಭಾಷಾ ಕಲಿಕೆ, ಪಠ್ಯ ಸರಳೀಕರಣ, ಉಚ್ಛಾರ–ಅರ್ಥ ವಿವರಣೆ, ಅನುವಾದ ಮುಂತಾದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಎಐಯ ಬಳಕೆಯ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿನ ಬಳಕೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಂವಹನದ ಸುಲಭತೆ ಹಾಗೂ ಭಾಷಾ ದಾಖಲೀಕರಣದ ಮಹತ್ವವನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಎಐ ಬಳಕೆಯಿಂದ ಎದುರಾಗುವ ಸವಾಲುಗಳು, ಅಪಾಯಗಳು ಹಾಗೂ ನೈತಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನೂ ಈ ಅಧ್ಯಯನ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾಷೆಯ ಉಳಿವು, ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎಐ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಹಾಗೂ ಸೃಜನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಈ ಲೇಖನ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಭಾರತೀಯ ಜ್ಞಾನಪರಂಪರೆ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ವೇದಗಳು, ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು, ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯ, ಬೌದ್ಧ–ಜೈನ ತತ್ತ್ವಗಳು ಹಾಗೂ ಜನಪದ ಜ್ಞಾನ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರಗೊಂಡಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಭಾರತೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಶಿಸ್ತಿಗೆ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮೌಲ್ಯಗಳಿವೆ. ಈ ಜ್ಞಾನಪರಂಪರೆ ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಥವಾ ತತ್ತ್ವಚಿಂತನೆಯ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ ವಿಜ್ಞಾನ, ಗಣಿತ, ವೈದ್ಯಕೀಯ, ಪರಿಸರ, ನೈತಿಕತೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಸಮಗ್ರ ಜ್ಞಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಇಂದಿನ ಆಧುನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಠ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒತ್ತು ನೀಡುತ್ತಿರುವ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಜ್ಞಾನಪರಂಪರೆಯ ಅಳವಡಿಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಲೇಖನವು ಭಾರತೀಯ ಜ್ಞಾನಪರಂಪರೆಯ ಸ್ವರೂಪ, ಅದರ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮೌಲ್ಯ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಪಠ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅದರ ಸಮನ್ವಯದ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀತಿ–2020ರ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಜ್ಞಾನಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಸ್ತುತತೆಯನ್ನು ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಭಾರತೀಯ ಜ್ಞಾನಪರಂಪರೆ ಗಣಿತ, ಖಗೋಳವಿಜ್ಞಾನ, ವೈದ್ಯಕೀಯ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ, ಲಲಿತಕಲೆಗಳು, ಯೋಗ ಹಾಗೂ ದರ್ಶನಶಾಸ್ತ್ರದಂತಹ ಅನೇಕ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಮಾನ್ಯವಾದ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಈ ಜ್ಞಾನಪರಂಪರೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ರೂಪುಗೊಂಡಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀತಿ–2020 ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮೂಲಭೂತ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ತರಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದೆ. ಈ ನೀತಿಯು ಅಧ್ಯಾಪಕರ ಸಬಲೀಕರಣ, ಸಮಾನ ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಸಮರ್ಥ ಬಳಕೆ, ಸಂಶೋಧನಾ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಹಾಗೂ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಮಗ್ರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ವಿಕಸನಕ್ಕೆ ಒತ್ತು ನೀಡುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾತೃಭಾಷೆ/ಮನೆಭಾಷೆಯನ್ನು ಶಿಕ್ಷಣದ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕಲಿಕೆ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಬೇಕು ಎಂಬ ಆಶಯವನ್ನು ಇದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಜಾಗತೀಕರಣದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಸಣ್ಣ ಭಾಷೆಗಳು ಅಳಿವಿನ ಅಂಚಿಗೆ ತಲುಪುತ್ತಿರುವ ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಹೊತ್ತುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಈ ಲೇಖನ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀತಿ–2020ರ ಭಾಷಾ ನೀತಿ, ಅದರ ಸವಾಲುಗಳು ಹಾಗೂ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸುವ ಮೂಲಕ ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ಉಳಿವು ಮತ್ತು ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಈ ಲೇಖನ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

आज आपल्या भारतामध्ये साहित्य अनेक वेगवेगळ्या प्रकारच्या भाषांमधून लिहिले जाते. मात्र या लिहिण्याचे स्वरूप आणि जडणघडण हे मात्र एकात्म प्रकारचे आहे. कारण याचा मजबूत पाया आहे आणि तो पाया म्हणजे आपली भारतीय संस्कृती. कविवर्य रवींद्रनाथ टागोर यांनी सन १९१८ मध्ये विश्व‌भारतीचा पाया घातला, त्याचा उद्देश होता ‘वसुधैव कुटुंबकम्’. म्हणजेच भारत वर्षातील शिक्षण पद्धतीने वैदिक, पौराणिक, बौद्ध, जैन, मुसलमान, ख्रिश्चन, शीख, पारसी इत्यादी सर्व विचार एकत्र आणले पाहिजेत. त्यानंतर साने गुरुजींच्या आंतरभारतीची संकल्पना निर्माण झाली. भारतीय साहित्यात प्राचीन काळापासून मिथक, चिंतन, मूल्य अशा तिन्ही अंगांनी समांतर अभिव्यक्ती होत आली आणि त्यामधूनच राष्ट्रीयतेचा, एकजुटीचा, एकात्मतेचा विचार पुढे आला. सर्वधर्मसमभाव, समानतेची आणि सहिष्णुतेची वृत्ती विकसित झाली. समाज सुधारणेच्या कामाबरोबरच सामाजिक परिवर्तनाचे कार्यसुद्धा साहित्याने मोठ्या प्रमाणावर केले. भाषा ही समाजातील अत्यंत महत्त्वाची संस्था आहे. भाषेच्या स्थित्यंतरावरून समाजाची स्थित्यंतरे लक्षात येतात. आज जागतिकीकरणानंतर आणि माहिती तंत्रज्ञान साधनाच्या विकासयुगात जग जवळ आले आहे. आज या विज्ञान युगात मानवाने चंद्रावर पाऊल ठेवले आहे. आता त्याची नजर मंगळावर आहे. या प्रचंड ब्रम्हांडात आपल्यासारखाच माणूस कोठे आहे काय, याचा शोध घेत आहे. पण हे सारे करताना आपल्या समोरच्या माणसाला मात्र तो विसरत चालला आहे. त्याने निर्माण केलेल्या कला, भाषा, साहित्याचा विसर पडत आहे, दुर्लक्ष होत आहे. म्हणून आपली संस्कृती आणि भाषा जपणे आपले कर्तव्य आहे.

भारत हा ‘विविधतेत एकता’ दर्शवणारा देश आहे, जिथे भाषा ही अडथळा नसून सांस्कृतिक वारसा आणि राष्ट्रीय अस्मितेचा मुख्य आधार आहे. प्रस्तुत लेख राष्ट्रीय एकात्मता वृद्धिंगत करण्यात भारतीय भाषांच्या, विशेषतः मराठी, हिंदी आणि कन्नड साहित्याच्या भूमिकेचा वेध घेतो. प्राचीन संत साहित्यापासून ते आधुनिक लेखनापर्यंत, साहित्याने प्रादेशिक सीमा ओलांडून विश्वबंधुत्व, सामाजिक समता आणि निसर्ग संवर्धनाचा संदेश कसा दिला, याचे विश्लेषण यात केले आहे. भाषिक विविधता ही भारताची कमजोरी नसून ती लोकशाही मूल्ये दृढ करणारी शक्ती आहे. परस्पर संवाद, सहिष्णुता आणि साहित्याचा अनुवाद हे घटक भारताची सांस्कृतिक व राष्ट्रीय एकता अबाधित ठेवण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत, असे प्रतिपादन या लेखात केले आहे.

भारत हा बहुभाषिक आणि बहुसांस्कृतिक देश असूनही, येथील साहित्यातून भारतीयत्वाची एकसमान सूत्रे आणि ‘वसुधैव कुटुंबकम’ हे तत्त्वज्ञान प्रतीत होते. प्रस्तुत शोधनिबंधात भारतीय साहित्याच्या व्यापक परंपरेचा आणि त्यातील मराठी साहित्याच्या महत्त्वपूर्ण योगदानाचा आढावा घेण्यात आला आहे. प्राचीन संस्कृत, पाली आणि द्रविड साहित्यापासून ते मध्ययुगीन भक्ती चळवळ आणि आधुनिक प्रबोधनकाळापर्यंतचा भारतीय साहित्याचा प्रवास यात मांडला आहे. विशेषतः संत साहित्य, आधुनिक कथा-कादंबरी आणि दलित साहित्याच्या माध्यमातून मराठी भाषेने भारतीय साहित्याला दिलेल्या समृद्धीची चर्चा यात केली आहे. भाषिक विविधता असूनही भारतीय संस्कृती आणि साहित्यातील अंतर्निहित एकात्मता या लेखातून स्पष्ट होते.

प्रस्तुत शोधनिबंधात अनुवादाची संकल्पना, स्वरूप आणि व्याप्ती यांचा सविस्तर ऊहापोह करण्यात आला आहे. जागतिकीकरणाच्या युगात आणि भारतासारख्या बहुभाषिक देशात संवादासाठी व सांस्कृतिक देवाणघेवाणीसाठी अनुवाद ही एक अपरिहार्य गरज बनली आहे. अनुवाद म्हणजे केवळ एका भाषेतील मजकूर दुसऱ्या भाषेत नेणे नव्हे, तर तो एक सांस्कृतिक सेतू आहे, हे या लेखातून स्पष्ट होते. यात विविध विद्वानांच्या व्याख्यांच्या आधारे अनुवादाचे समतुल्यता, संप्रेषण आणि नवनिर्मिती यांसारखे सिद्धांत मांडले आहेत. दोन भिन्न संस्कृतींना जोडणारी आणि राष्ट्रीय एकात्मता साध्य करणारी एक महत्त्वपूर्ण सृजनशील प्रक्रिया म्हणून अनुवादाचे महत्त्व यात अधोरेखित केले आहे.

भारत हा भाषिक विविधतेचा देश असून येथे शेकडो भाषा व बोली अस्तित्वात आहेत. मात्र जागतिकीकरण, इंग्रजीचे वर्चस्व व तांत्रिक मर्यादांमुळे अनेक भारतीय भाषा मागे पडत आहेत. अशा परिस्थितीत कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence – AI) हे प्रभावी साधन ठरू शकते. या संशोधन पेपरमध्ये भारतीय भाषांच्या प्रचार व संवर्धनासाठी AI तंत्रज्ञानाचा उपयोग, त्याचे स्वरूप, संधी, आव्हाने व भविष्यातील शक्यता यांचा सविस्तर अभ्यास करण्यात आला आहे.
एकता म्हणजे विविधतेतून निर्माण होणारे एकात्मतेचे भाव. भारतात भाषिक एकता ही परस्पर आदर, सहिष्णुता व स्वीकार यांवर आधारित आहे. विविध भाषा असूनही भारतीय समाजात एकात्मतेची भावना दृढ आहे. AI आधारित भाषांतर प्रणाली, आवाज ओळख, भाषिक डेटाबेस, डिजिटल शिक्षण आणि सोशल मीडियातील वापर यामुळे भारतीय भाषांना नवे व्यासपीठ मिळत आहे, हे या अभ्यासातून स्पष्ट होते.
मराठी ही समृद्ध परंपरा, साहित्य आणि सांस्कृतिक वारसा लाभलेली भारतीय भाषा आहे. २१ व्या शतकात माहिती-तंत्रज्ञान आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) यांच्या झपाट्याने झालेल्या प्रगतीमुळे भाषांचा वापर, जतन आणि प्रसार नव्या स्वरूपात होत आहे. मराठी भाषेचा AI मधील वापर ही काळाची गरज बनली आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणजे संगणक प्रणालींना मानवी मेंदूप्रमाणे विचार, निर्णय, भाषा समजून घेणे, शिकणे आणि प्रतिसाद देण्याची क्षमता देणारे तंत्रज्ञान. भारत हा बहुभाषिक आणि बहुसांस्कृतिक देश आहे. भारतीय भाषांचा या संशोधनात सविस्तर ऊहापोह करण्यात आला आहे.

बहुभाषिक असलेल्या अमृत यार्दी यांचे अनुवादाच्या क्षेत्रात कार्य महत्त्वपूर्ण आहे. अनुवादामुळे एका भाषेतील साहित्य इतर अनेक भाषांमध्ये येणे फार महत्त्वाचे असते. एका भाषेतला मजकूर दुसऱ्या भाषेत, त्या शब्दातील, वाक्यातील आणि लिखाणातील भाव, विचार आणि दृष्टिकोन त्यांच्यासहित नेमकेपणाने व्यक्त करण्याचा प्रयत्न करणे म्हणजे अनुवाद होय. अनुवाद ही कला आहे तसेच त्याचे शास्त्र आणि तंत्रही आहे. सृजनशीलता आणि अभ्यास यांच्या योगाने या क्षेत्रात यश मिळविता येते. अनुवाद प्रक्रियेत ज्या भाषेतला मजकूर दुसऱ्या भाषेत आणायचा असतो, त्या भाषेला ‘मूळ भाषा’ किंवा ‘उगम भाषा’ अथवा ‘स्रोत भाषा’ म्हणतात आणि ज्या भाषेत तो मजकूर आणला जातो त्या भाषेला ‘लक्ष्य भाषा’ म्हणतात.
चांगल्या अनुवादासाठी अनुवादकाला दोन्ही भाषांची उत्तम जाण असावी लागते. त्याचा दोन्ही भाषांचा सखोल अभ्यास असावा लागतो. अर्थात हे काम करताना अभ्यासाने हे ज्ञान वाढत जाते. अनुवादकाला दोन्ही भाषांतील व्याकरणाचेही ज्ञान असावे लागते. विशेषतः सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, अनुवादकाला स्रोत भाषा आणि लक्ष्य भाषा बोलणाऱ्या समूहाची किंवा समाजाची भाषिक, सांस्कृतिक जाण, बोलीभाषा पद्धती यांचीही आवश्यक ती माहिती असायला पाहिजे.
बरेचदा भाषांतर आणि अनुवाद ह्यांना एकसारखेच स्थान दिले जाते. मात्र तसे नाही. भाषांतर आणि अनुवाद ह्यांच्यातला फरक खरेतर तसा सूक्ष्म आहे; पण फार मोठ्या अर्थाचा अनर्थ सुद्धा करू शकतो. भाषांतर करताना मूळ शब्द अथवा वाक्यरचना जशीच्या तशी ठेवण्याचा प्रयत्न केला जातो. जसे एका भाषेतील शब्दाला दुसऱ्या भाषेतील शब्द योजणे. एकेका शब्दापुरते भाषांतर मर्यादित वाक्यरचनांचे भाषांतर करत असताना, शब्दाला शब्द हा दृष्टिकोन ठेवल्यास मूळ वाक्यांच्या आणि लिखाणाच्या भावार्थाचा ऱ्हास घडून येतो. अनुवाद मूळ लेखनाचे शब्दशः रूपांतर न करता त्यातला मथितार्थ समजून घेणे व सौंदर्यस्थळे जाणून घेऊन ती योग्य रितीने अनुवादात उतरविणे आवश्यक असते.
या दृष्टीने डॉ. अमृत यार्दी यांनी अनुवादाच्या क्षेत्रात यश गाठलेले आहे. हे ‘अंदमानचे स्वप्न’ या अनुवादावरून कळते. रहमत तरीकेरे यांचे कन्नड साहित्य विश्वातील नाव सुपरिचित आहे. त्यांचा जन्म १९५९ सालचा. ते कन्नडमधील महत्त्वाचे समीक्षक म्हणूनही प्रसिद्ध आहेत. ते कन्नड विद्यापीठ हंपी येथे प्राध्यापक म्हणून कार्यरत आहेत. त्यांचे ‘अंदमानचे स्वप्न’ हे प्रवासवर्णन खूप गाजले. ह्या प्रवासवर्णनाचा मराठी अनुवाद धारवाड येथील डॉ. अमृत यार्दी यांनी केलेला आहे.

भारत हा बहुभाषिक आणि बहुसांस्कृतिक देश आहे. भारतात भाषावार प्रांतरचना झालेली आहे. भारतीय संस्कृती ही विविधतेने नटलेली आहे. विविध धर्म, भाषा, कला, संगीत, नृत्य, सण आणि परंपरा यांचा संगम या संस्कृतीमध्ये झालेला आहे. या संस्कृतीमध्ये विविधतेतून एकतेचे दर्शन घडवले जाते. हे दर्शन धर्म, अध्यात्म, कला आणि चालीरीतीद्वारे घडते. सिंधू संस्कृतीपासून तिचा प्रवास सुरू झालेला आहे. पुढे तो अनेक प्रादेशिक आणि भाषिक वैविध्यांनी समृद्ध झालेला आहे. अशा या विविधतेने नटलेल्या देशामध्ये राष्ट्रीय एकात्मता मजबूत करण्याचे काम सातत्याने केले जाते. भाषा, धर्म आणि संस्कृती आणि प्रादेशिक पार्श्वभूमीचे लोक एकत्र येऊन आपण एक आहोत याचे अनुभव घेताना दिसतात.
भारतामध्ये राष्ट्रीय एकात्मता राहायला हवी यावर अनेक अभ्यासकांनी मते मांडली. अनेक समाजसेवकांनी त्यावर कार्य केले. असे करण्याचे कारण म्हणजे एकात्मतेमध्ये सुख, समृद्धी आणि विकास दडलेला आहे. तो कायम राहावा व पुढे त्यात वाढ व्हावी या भूमिकेतून एकात्मता बळावत गेली. राष्ट्रीय एकात्मतेचे महत्त्व त्यांना का वाटले? तर त्याचे कारण म्हणजे त्यामुळे राष्ट्र मजबूत होते. देशाच्या संरक्षणासाठी आणि विकासासाठी त्याचा प्रभावीपणे वापर केला जातो. त्यामुळे सामाजिक सलोखा राखला जातो. सामाजिक सलोखा व्यवस्थित राखला तर संघर्ष टाळता येतो. राष्ट्र जर एकसंध असेल तर बाह्य धोक्यापासून सुटका मिळते. त्यांच्याशी संघर्ष मोठ्या प्रमाणात होणार नाही. जेव्हा संघर्ष, मतभेद कमी होतात, तेव्हा विकासाची दारे खुली होतात. जेव्हा विकास व्हायला लागतो तेव्हा भारत देश समृद्धशाली बनतो.

प्रस्तुत शोधनिबंधात ‘भाषिक दृष्टिकोन आणि अध्यापन शास्त्र’ या दोन महत्त्वपूर्ण संकल्पनांचा व त्यांच्या परस्परसंबंधाचा अभ्यास करण्यात आला आहे. भाषा हे केवळ संवादाचे माध्यम नसून शिक्षण प्रक्रियेचा तो मुख्य आधार आहे. या लेखात संरचनावादी, व्यवहारवादी, संज्ञानवादी आणि संवादात्मक अशा विविध भाषिक दृष्टिकोनांचे विश्लेषण केले आहे. तसेच, अध्यापन शास्त्राची उद्दिष्टे, पद्धती आणि आधुनिक तंत्रांचा आढावा घेतला आहे. भाषिक दृष्टिकोन भाषेचे स्वरूप स्पष्ट करतो, तर अध्यापन शास्त्र ती भाषा प्रभावीपणे शिकवण्याची दिशा देते. राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० च्या संदर्भात, या दोन्ही घटकांचा योग्य समन्वय साधल्यास भाषा-अध्यापन प्रक्रिया अधिक अर्थपूर्ण, कौशल्यपूर्ण आणि विद्यार्थीकेंद्रित होऊ शकते, हा निष्कर्ष यात मांडला आहे.

प्रस्तुत शोधनिबंधात जागतिकीकरण, औद्योगिकीकरण आणि प्रमुख भाषांच्या वर्चस्वामुळे भारतातील मृतप्राय होत चाललेल्या व कमी ज्ञात भाषांचा आढावा घेण्यात आला आहे. युनेस्को आणि PLSI च्या आकडेवारीच्या आधारे, देशातील अनेक आदिवासी व बोलीभाषा नष्ट होण्याच्या मार्गावर असल्याचे यात स्पष्ट केले आहे. या निबंधात प्रामुख्याने इरूला, कुडमाली, टोटो, धिमाल, हो आणि मगही या भाषांचे भौगोलिक स्थान, वैशिष्ट्ये आणि त्यांच्या ऱ्हासाची कारणे चर्चिली आहेत. स्थलांतर, रोजगार, शिक्षणातील प्रस्थापित भाषांचा वापर आणि नवीन पिढीची अनास्था यामुळे या भाषा कशा धोक्यात आल्या आहेत, याचे विश्लेषण केले आहे. भाषा आणि संस्कृती टिकवण्यासाठी तातडीने दस्तावेजीकरण आणि संवर्धनाची गरज यातून अधोरेखित करण्यात आली आहे.

प्रस्तुत शोधनिबंधात अनुवाद साहित्याचे सांस्कृतिक महत्त्व आणि आधुनिक भाषा तंत्रज्ञानाचा अनुवाद प्रक्रियेवर होणारा परिणाम यांचे विश्लेषण करण्यात आले आहे. लेखिकेने अनुवाद ही केवळ दोन भाषांमधील शब्दरचना नसून, ती दोन भिन्न संस्कृती, विचार आणि मानवी मूल्यांना जोडणारी एक महत्त्वपूर्ण प्रक्रिया असल्याचे स्पष्ट केले आहे. जागतिक व्यापार, आंतरराष्ट्रीय संबंध आणि ज्ञानप्रसारामध्ये अनुवादाची भूमिका या लेखात अधोरेखित केली आहे. विशेषतः मराठी साहित्यातील अनुवादाचे स्वरूप, उमा कुलकर्णींसारख्या अनुवादकांचे योगदान आणि भारतीय भाषांमधील देवाणघेवाणीची आवश्यकता यावर प्रकाश टाकला आहे. यासोबतच, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि भाषा तंत्रज्ञानामुळे अनुवाद क्षेत्रात झालेले आमूलाग्र बदल, त्याचे फायदे आणि साहित्यापुढील आव्हाने यांचाही आढावा प्रस्तुत लेखात घेण्यात आला आहे.