12ನೇ ಶತಮಾನದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಹರಿಕಾರ ಬಸವಣ್ಣನವರ ಬಹುಮುಖಿ ಜೀವನ ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಅವರು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ ಉದಾತ್ತ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಈ ಲೇಖನವು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂಧಕಾರ ಮತ್ತು ಅಸಮಾನತೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ‘ಅನುಭವ ಮಂಟಪ’ದ ಮೂಲಕ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕಿದ ಬಸವಣ್ಣನವರು, ಕಾಯಕ, ದಾಸೋಹ ಮತ್ತು ದಯವೇ ಧರ್ಮದ ಮೂಲವೆಂಬ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುವಂತೆ ವಚನಗಳ ಮೂಲಕ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ತ್ರೀ ಸಮಾನತೆ, ಜಾತಿ ಪದ್ಧತಿಯ ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಮತ್ತು ಅಂತರಂಗ ಶುದ್ಧಿಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸಾರುವ ಅವರ ವಿಚಾರಗಳು ಇಂದಿನ ಆಧುನಿಕ ಸಮಾಜದ ಸಂಕೀರ್ಣ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಶಾಶ್ವತ ಪರಿಹಾರಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಹೊಂದಿವೆ.

ವಿಜಯಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಿಂದಗಿ ತಾಲೂಕು ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಾಧಿಸಿತ್ತು. ಸಿಂದಗಿ ಪರಿಸರದ ಚಟ್ಟರಕಿ, ಕೊಂಡುಗುಳಿ, ದೇವರ ಹಿಪ್ಪರಗಿ, ಜಾಲವಾದ ಮತ್ತು ದೇವಣಗಾಂವಗಳಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಶಾಸನೋಕ್ತ ದೇವಾಲಯಗಳ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ, ಮೂರ್ತಿಶಿಲ್ಪ ಹಾಗೂ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೂಲಂಕಷವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ದತ್ತಾತ್ರೇಯ, ಸೋಮೇಶ್ವರ, ಕಲ್ಮೇಶ್ವರ, ಶಂಕರಲಿಂಗ ಹಾಗೂ ಕಲ್ಲಾಲಿಂಗ ದೇವಾಲಯಗಳು ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಕಲಾ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯ ಜೀವಂತ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ದೇವಾಲಯಗಳ ಗರ್ಭಗೃಹ, ಕಕ್ಷಾಸನ ಸಹಿತ ಮುಖಮಂಟಪ, ವಿಶಾಲವಾದ ನವರಂಗ, ಆಳವಾದ ಭುವನೇಶ್ವರಿ ಹಾಗೂ ನಟರಾಜ, ಹರಿಹರ, ಸಪ್ತಮಾತೃಕೆಯರಂತಹ ಆಕರ್ಷಕ ಶಿಲ್ಪಗಳ ರಚನಾ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ, ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಲುಕ್ಯರ 6ನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ, ಕಳಚುರಿ ಬಿಜ್ಜಳ ಹಾಗೂ ಯಾದವ ಮನೆತನದ ಅರಸರ ಶಾಸನಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಈ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ಧಾರ್ಮಿಕ ದತ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಮೇಲೆ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲಲಾಗಿದೆ.

ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದ ಶರಣ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಅಂಬಿಗರ ಚೌಡಯ್ಯನವರದು ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟ ಹಾಗೂ ದಿಟ್ಟ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ. ವೃತ್ತಿಯಿಂದ ದೋಣಿ ನಡೆಸುವ ಅಂಬಿಗರಾದ ಇವರು, ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಸಾಧಾರಣ ಅನುಭಾವಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಜಾತಿಭೇದ, ಲಿಂಗಭೇದ ಹಾಗೂ ಮೌಢ್ಯಗಳ ವಿರುದ್ಧ ತಮ್ಮ ವಚನಗಳ ಮೂಲಕ ನೇರವಾಗಿ ಸಿಡಿದೆದ್ದ ಚೌಡಯ್ಯನವರ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವ ಜೀವನ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಡಾಂಭಿಕ ಭಕ್ತಿ, ಕಂದಾಚಾರ, ಮೂಢನಂಬಿಕೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವಾರ್ಥಿ ಗುರು-ಶಿಷ್ಯ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಕಟುವಾಗಿ ಟೀಕಿಸುವ ಇವರ ವಚನಗಳು, ನೈತಿಕ ಮತ್ತು ಪರಿಶುದ್ಧ ಬದುಕಿಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಮನುಷ್ಯನ ತ್ರಿಕರಣ ಶುದ್ಧಿಯೇ ನಿಜವಾದ ಭಕ್ತಿ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾ, ಹುಟ್ಟಿನ ಬದಲು ಗುಣ-ನಡವಳಿಕೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಅವರು ಅಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಸಮಾನತೆ, ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಳಕಳಿಯನ್ನು ಸಾರುವ ಚೌಡಯ್ಯನವರ ಚಿಂತನೆಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಹೇಗೆ ಪ್ರಸ್ತುತ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದ ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಕೇವಲ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಕಾವ್ಯ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿರದೆ, ಸಮಾಜದಲ್ಲಿನ ಮೌಢ್ಯ, ಜಾತಿಭೇದ ಹಾಗೂ ಅಸಮಾನತೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಮೂಡಿದ ಬೃಹತ್ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಯಾಗಿದೆ. ಬಸವಣ್ಣ, ಜೇಡರ ದಾಸಿಮಯ್ಯ, ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಮುಂತಾದ ಶರಣರು ಸರಳ ನುಡಿಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದ ವಚನಗಳು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಲ್ಲಿ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸಿದವು. ‘ಅನುಭವ ಮಂಟಪ’ದ ಮೂಲಕ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ, ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀ ಸಮಾನತೆಯಂತಹ ಉನ್ನತ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಕಾಯಕ ಮತ್ತು ದಾಸೋಹ ತತ್ವಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ದುಡಿಮೆಯ ಘನತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯಲಾಯಿತು. ಇಂದಿನ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ, ಮಾನಸಿಕ ಒತ್ತಡ ಹಾಗೂ ಸಂಘರ್ಷಭರಿತ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ವಚನಗಳು ಕೇವಲ ಸಾಹಿತ್ಯವಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ಸುಂದರ, ಸರಳ ಹಾಗೂ ನೆಮ್ಮದಿಯ ಬದುಕು ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳಲು ದಾರಿದೀಪವಾಗುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಜೀವನ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಬೋಧಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸವಿವರವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಯಾದಗಿರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸುರಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕು ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬಸವಪೂರ್ವ ಯುಗದ ಶರಣರ ಕೊಡುಗೆಯಿಂದಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತವಾಗಿದೆ. ದೇವರ ದಾಸಿಮಯ್ಯ, ಕೆಂಭಾವಿ ಭೋಗಣ್ಣ ಹಾಗೂ ಹಾವಿನಹಾಳ ಕಲ್ಲಯ್ಯನಂತಹ ಆದ್ಯ ವಚನಕಾರರು ಈ ಭಾಗದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಹರಿಕಾರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ದೇವರ ದಾಸಿಮಯ್ಯನವರು ಡಾಂಭಿಕ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಖಂಡಿಸಿ ಕಾಯಕದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸಾರಿದರೆ, ಕೆಂಭಾವಿ ಭೋಗಣ್ಣನವರು ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಸಿಡಿದೆದ್ದು ಶೋಷಿತರ ಪರ ದನಿ ಎತ್ತಿದರು. ಅಂತೆಯೇ, ಹಾವಿನಹಾಳ ಕಲ್ಲಯ್ಯನವರು ವೈದಿಕ ಧರ್ಮದ ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸಿ ಸಕಲ ಮನುಕುಲದ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ದಿಟ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು. ಈ ಮೂವರೂ ಶರಣರು ಮೂಢನಂಬಿಕೆಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ, ಸತ್ಯ, ಸಮಾನತೆ ಹಾಗೂ ನಿಜಭಕ್ತಿಯ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುವ ಮೂಲಕ ಸಮಸಮಾಜದ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಹಾಕಿದ ಭದ್ರ ಬುನಾದಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದ ವಚನ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ನೀಲಾಂಬಿಕೆಯು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಹಾಗೂ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಶರಣೆಯಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾಳೆ. ಕೇವಲ ಬಸವಣ್ಣನವರ ಮಡದಿಯಾಗಿರದೆ, ‘ವಿಚಾರಪತ್ನಿ’ಯಾಗಿ ಕಲ್ಯಾಣದ ಕ್ರಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿರುವುದು ಆಕೆಯ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ತೋರುತ್ತದೆ. ‘ಸಂಗಯ್ಯ’ ಎಂಬ ಅಂಕಿತನಾಮದಲ್ಲಿ 288ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವಚನಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿರುವ ಈಕೆಯ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನಿವೇದನೆ, ಬಸವನಿಷ್ಠೆ, ಲಿಂಗನಿಷ್ಠೆ ಹಾಗೂ ಅಸಾಧಾರಣ ವೈಚಾರಿಕತೆ ಮೇಳೈಸಿದೆ. ಇವರಿಬ್ಬರ ಒಡನಾಟವು ನಾಡಿನ ಪ್ರಥಮ ಅಂತರ್ಜಾತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರೇಮ ವಿವಾಹವೆಂದು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಹಿಳೆಯರ ನೇರ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಸ್ವತಂತ್ರ ವಿಚಾರಪರತೆಗೆ ಕನ್ನಡಿಯಾಗಿರುವ ನೀಲಾಂಬಿಕೆಯ ವಚನಗಳು, ಕೇವಲ ಅನುಭವದಿಂದ ಅನುಭಾವದೆಡೆಗಿನ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪಯಣವನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಸಮಕಾಲೀನ ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಘಟನಾವಳಿಗಳನ್ನೂ ಕಟ್ಟಿಕೊಡುತ್ತವೆ. ತನ್ನದೇ ಆದ ಅಸ್ಮಿತೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ತತ್ವನಿಷ್ಠ ಬದುಕು ಸವೆಸಿದ ಶರಣೆಯ ಜೀವನ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಡಲಾಗಿದೆ.

ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದ ಶರಣ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ‘ದಾಸೋಹ’ ತತ್ವವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಮೌಲ್ಯವಾಗಿದೆ. ಕಾಯಕ ಮತ್ತು ದಾಸೋಹಗಳು ಒಂದೇ ನಾಣ್ಯದ ಎರಡು ಮುಖಗಳಿದ್ದಂತೆ. ‘ನಾನು ದಾಸ’ ಎಂಬ ಕಿಂಕರ ಭಾವನೆಯೊಂದಿಗೆ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ತೊರೆದು, ತ್ರಿಕರಣ ಶುದ್ಧಿಯಿಂದ ಗುರು, ಲಿಂಗ ಮತ್ತು ಜಂಗಮಕ್ಕೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುವುದೇ ದಾಸೋಹದ ಮೂಲ ಆಶಯ. ಕೇವಲ ಸಂಪತ್ತಿನ ಹಂಚುವಿಕೆಯಷ್ಟೇ ದಾಸೋಹವಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ತನು, ಮನ ಮತ್ತು ಧನಗಳನ್ನು ಸದಾಚಾರ ಹಾಗೂ ಸಮರ್ಪಣಾ ಭಾವದಿಂದ ಅರ್ಪಿಸುವ ‘ತ್ರಿವಿಧ ದಾಸೋಹ’ವನ್ನು ಬಸವಣ್ಣ, ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು ಮುಂತಾದ ಶರಣರು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದರು. ದಾನದಲ್ಲಿ ದಾತೃವಿನ ಅಹಂಭಾವವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ದಾಸೋಹವು ಮನುಷ್ಯನ ಮದ ಮತ್ತು ಮತ್ಸರಗಳನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಸತ್ಯಶುದ್ಧ ಕಾಯಕದಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಮಾತ್ರ ನಿಜವಾದ ದಾಸೋಹ ಸಾಧ್ಯ ಹಾಗೂ ಇದು ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಅಹಂಕಾರ ನಿರಸನದತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವಿಧ ವಚನಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಭಾರತವು ಬ್ರಿಟಿಷರಿಂದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪಡೆಯಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಹಲವಾರು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಧರು ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಅಸಹಕಾರ ತೋರುವ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದೇ ರೀತಿ ಬಾಗಲಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ರಬಕವಿ ಬನಹಟ್ಟಿ ತಾಲೂಕಿನ (ಅಂದಿನ ಬಿಜಾಪುರ ಜಿಲ್ಲೆ ಜಮಖಂಡಿ ತಾಲೂಕಿನ) ಬನಹಟ್ಟಿ ವೀರರು ಆಂಗ್ಲರ ವಿರುದ್ಧ ಚಳುವಳಿ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಮಾಸ್ತರರ ತಂಡವು ಹಲವಾರು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಂದಿ ಗಿಡ ಕಡಿಯುವುದು, ಚಾವಡಿಗೆ ಮತ್ತು ಅಂಚೆ ಕಚೇರಿಗೆ ಬೆಂಕಿ ಹಾಕುವುದು, ತಾರತಂತಿ ಕಿತ್ತು ಕಂಬ ಕೆಡವುವುದು, ಸೇತುವೆ ಮತ್ತು ರೈಲ್ವೆ ಹಳಿ ಕಿತ್ತು ಹಾಕುವ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ವಿರೋಧ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲದೆ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಭಾಷಣ ಮಾಡಿ ಜನರನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಧುಮುಕಿದರು. ಅಯ್ಯಪ್ಪ ಬಾಗಲಕೋಟೆ, ರಾಮಪ್ಪ ಚಿಂಚೂರ್ , ಬನ್ನಪ್ಪ ಅಜ್ಜಪ್ಪಗೊಳ, ಬಸವಂತ ಚನಾಳ, ಕಲ್ಯಾಣಪ್ಪ ತುಂಗಳ, ಚಿನ್ನಪ್ಪ ಕಾಡಪ್ಪ ದಬಾಡಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣಪ್ಪ ಮೋಪಗಾರ, ಮಲ್ಲಪ್ಪ ಬುಟ್ಟಿನವರ, ತುಕಾರಾಂ ಕೋಪರ್ಡೆ, ದಾದೋಬಾ ಜಾದವ , ಬಸಪ್ಪ ಪಟ್ಟಣ, ಸಿದ್ದಪ್ಪ ಹಾಲಸಿಕರ, ನಿಂಗಪ್ಪ ಆಂಟಿನ, ಸಿದ್ದಪ್ಪ ಕೆಸರಗೊಪ್ಪ, ಮಲ್ಲಪ್ಪ ಕುಂಬಾರ, ಬಸವಣ್ಣಪ್ಪ ಮಟ್ಟಿಕಲ್ಲಿ, ಗಂಗಾಧರ ಟೋಗುಲ್ಲ, ಇವರು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಕಡೆ ತಮ್ಮ ಒಲವನ್ನು ತೋರಿದರು. ಇದರಿಂದ ಬನಹಟ್ಟಿಯು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ವೀರರ ಆಯಕಟ್ಟಿನ ಸ್ಥಳವಾಯಿತು.

ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಡಳಿತವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ನಗರೀಕರಣದ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಂಟುಮಾಡಿದ ಬಹುಮುಖ್ಯ ಪಲ್ಲಟಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಿಟಿಷರು ಸ್ಥಳೀಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವ ಬದಲು, ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿಗೆ ಕಚ್ಚಾವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಹತ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಫಿಯಂತಹ ಬೆಳೆಗಳ ಮೂಲಕ ಕೃಷಿಯನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ವಾಣಿಜ್ಯೀಕರಿಸಿದರು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳು ಉದ್ಯೋಗ ಕಳೆದುಕೊಂಡರೆ, ರೈಲ್ವೆ ಹಾಗೂ ಬಂದರುಗಳ ಸಂಪರ್ಕದೊಂದಿಗೆ ದಾವಣಗೆರೆ, ಧಾರವಾಡ ಮತ್ತು ಬೆಳಗಾವಿಯಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಪ್ರಮುಖ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದವು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಮೆರಿಕದ ಅಂತರ್ಯುದ್ಧವು ಈ ಭಾಗದ ಹತ್ತಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಪೇಟೆ-ಪಟ್ಟಣಗಳ ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದ ವೇಗ ಒದಗಿಸಿತು. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಹೈದರಾಬಾದ್ ಕರ್ನಾಟಕ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ಸ್ಥಳೀಯ ಸ್ವಯಮಾಡಳಿತ ಮತ್ತು ಪುರಸಭಾ ಅಧಿನಿಯಮಗಳು ಆಧುನಿಕ ನಗರೀಕರಣ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ಹೇಗೆ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿದವು ಎಂಬುದರ ಸಮಗ್ರ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಒದಗಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಭಾರತವು ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಒಳಗಾದ ನಂತರ ಇಲ್ಲಿನ ರಾಜಕೀಯ, ಆರ್ಥಿಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಆಡಳಿತವು ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲೂ ಶಿಕ್ಷಣದ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿನ ಗಮನಾರ್ಹ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಅವರು ಪರಿಚಯಿಸಿದ ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷಾ ಶಿಕ್ಷಣವು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಅಂತೆಯೇ ವಸಾಹತು ಕಾಲಘಟ್ಟದ ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಮಿಷನರಿ ಶಾಲೆಗಳು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಶಿಕ್ಷಣ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುಧಾರಣೆ ಮತ್ತು ತಳಮಟ್ಟದ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಜಾಗೃತಿಯ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮೂಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿವೆ. ಈ ಲೇಖನವು ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿನ ಮಿಷನರಿ ಶಿಕ್ಷಣದ ಸ್ವರೂಪ, ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಸಾಕ್ಷರತೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಲನಶೀಲತೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬದಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದೆ.

ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಕನ್ನಡ ಭಕ್ತಿ ಚಳವಳಿಯ ಅಮೂಲ್ಯ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. 12ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಈ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಸಮಾನತೆ, ನೈತಿಕತೆ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕತೆ ಕುರಿತು ಮಹತ್ವದ ಸಂದೇಶಗಳನ್ನು ಹರಡಿತು. ಬಸವಣ್ಣ, ಅಕ್ಕ ಮಹಾದೇವಿ, ಅಲ್ಲಮ ಪ್ರಭು, ಏಲೇಶ್ವರದ ಕೇತಯ್ಯ ಮುಂತಾದ ಶರಣರು ತಮ್ಮ ವಚನಗಳ ಮೂಲಕ ಭಕ್ತಿಯ ನಿಜಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಜನರಿಗೆ ಸರಳವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದರು.

ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಪೂಜೆ ಅಥವಾ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲ; ಅದು ಮನಸ್ಸಿನ ಶುದ್ಧತೆ, ದೇವರ ಮೇಲೆ ನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಯ ಜೀವನ ನಡೆಸುವ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವ ಭಕ್ತಿ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅನುಭವದ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದ್ದು, ಜಾತಿ, ಲಿಂಗ, ಧರ್ಮ ಎಂಬ ಭೇದಗಳನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕುತ್ತದೆ. ಶರಣರು ದೇವರನ್ನು ಒಳಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸುವುದೇ ಸತ್ಯಭಕ್ತಿ ಎಂದು ಬೋಧಿಸಿದರು.

ಆದ್ದರಿಂದ, ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಸ್ವರೂಪವು ಸರಳತೆ, ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ಶುದ್ಧತೆಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ಈ ಭಕ್ತಿ ಮಾನವನನ್ನು ಉನ್ನತ ಜೀವನದತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವ ದಾರಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶತಮಾನದ ಮಹಾನ್ ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಕ ಬಸವಣ್ಣನವರ ಜೀವನ, ಕಲ್ಯಾಣ ಕ್ರಾಂತಿ ಹಾಗೂ ಅವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವು ಸಾಹಿತ್ಯಕ-ಪೌರಾಣಿಕ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ ಎಂಬುದರ ಸಮಗ್ರ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮಂಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಂಗಳೇಶ್ವರ ಬಾಗೇವಾಡಿಯಿಂದ ಕೂಡಲಸಂಗಮ, ತದನಂತರ ಕಲ್ಯಾಣದವರೆಗಿನ ಬಸವಣ್ಣನವರ ಪಯಣ, ಅನುಭವ ಮಂಟಪದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಸಮಾನತೆಯ ಹರಿಕಾರರಾಗಿ ಅವರು ಕೈಗೊಂಡ ಸಾಮಾಜಿಕ-ಧಾರ್ಮಿಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಇದು ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ, ಹರಿಹರ, ಪಾಲ್ಕುರಿಕೆ ಸೋಮನಾಥ ಮತ್ತು ಭೀಮಕವಿಯಂತಹ ಕವಿಗಳು ತಮ್ಮ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಸವಣ್ಣನವರ ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಇತಿವೃತ್ತಾಂತಗಳನ್ನು ಪೌರಾಣಿಕ ಆವರಣದೊಂದಿಗೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಷಟ್ಪದಿ ಹಾಗೂ ರಗಳೆಗಳ ಮೂಲಕ ಹೇಗೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆಂಬುದನ್ನು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಬಸವ ಯುಗದ ಧಾರ್ಮಿಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಸ್ಥಿತ್ಯಂತರಗಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅವಲೋಕನವನ್ನು ಇದು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.

ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದ ಶಿವಶರಣರ ಬದುಕು, ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣದ ಕ್ರಾಂತಿಯು ಅನಕ್ಷರಸ್ಥ ಜನಪದರ ಬಾಯ್ದೆರೆಯ ಹಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಉಳಿದುಬಂದಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಂತಿಯ ಪದ, ಬೀಸುವ ಪದ, ಡೊಳ್ಳಿನ ಪದ ಹಾಗೂ ಸುಗ್ಗಿಯ ಹಾಡುಗಳ ಮೂಲಕ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರು ಬಸವಣ್ಣ, ಚೆನ್ನಬಸವಣ್ಣ ಮುಂತಾದ ಶರಣರನ್ನು ತಮ್ಮ ನಿತ್ಯದ ಕಾಯಕದೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿರುವ ಬಗೆಯನ್ನು ಲೇಖಕರು ಕಟ್ಟಿಕೊಡುತ್ತಾರೆ. “ಕಳಬೇಡ, ಕೊಲಬೇಡ”ದಂತಹ ವಚನಗಳ ಆಶಯಗಳು ಡೊಳ್ಳಿನ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಸಬದ್ಧವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಾಡಾಗಿರುವುದನ್ನು ಉದಾಹರಣೆಗಳೊಡನೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಿಷ್ಟ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಜನಪದ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಶರಣರ ಸಮಾನತೆಯ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣದ ದುರಂತದ ನೋವನ್ನು ಗ್ರಾಮೀಣ ಸೊಗಡಿನಲ್ಲಿ ತಲೆತಲಾಂತರಗಳಿಗೆ ಹೇಗೆ ದಾಟಿಸಿದೆ ಎಂಬ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಈ ಲೇಖನ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.

प्रस्तुत आलेख हिंदी महिला नाट्य लेखन के माध्यम से समाज के उन हाशिए पर स्थित स्त्री समुदायों की पड़ताल करता है, जिन्हें पितृसत्तात्मकइतिहास और साहित्य ने लंबे समय तक उपेक्षित रखा है। यह अध्ययन कुसुम कुमार, नादिरा जहीर बब्बर, त्रिपुरारी शर्मा और मीरा कांत जैसीनाटककारों की कृतियों का विश्लेषण करते हुए यह स्पष्ट करता है कि महिला लेखन केवल मध्यमवर्गीय समस्याओं तक सीमित नहीं है, बल्कि इसमें＆सकुबाई जैसी घरेलू सहायिकाओं के अदृश्य श्रम और शिक्षा से वंचना के सवालों को प्रमुखता दी गई है। शोध यह रेखांकित करता है कि कैसे ＆सुनो शेफाली में दलित स्त्री की अस्मिता और आत्मसम्मान के स्वर मुखर हुए हैं। ＆लश्कर चौक में सांप्रदायिक पहचान के कारण ＆उनका धरम भरष्टहो गया है कहकर बहिष्कृत की गई स्त्रियों की त्रासदी को उकेरा गया है। इसके अतिरिक्त, यह कार्य ＆संस्कार को नमस्कार के माध्यम से नारीनिकेतन जैसे संस्थानों में किए जाने वाले यौन शोषण और ＆नेपथ्य राग जैसी कृतियों द्वारा विशाल पुरुष-प्रधान विद्वत समाज द्वारा मेधावी स्त्रियों की＆जिह्वा काटने जैसे बौद्धिक दमन के ऐतिहासिक सच को उजागर करता है।

समकालीन हिंदी कहानियों में स्त्री-विमर्श केवल देह मुक्ति तक सीमित न होकर, पितृसत्तात्मक समाज में स्त्री के स्वतंत्र अस्तित्व, अस्मिता और मानवीय अधिकारों की खोज का सशक्त माध्यम बन गया है। उषा प्रियंवदा, मन्नू भंडारी, मंजुल भगत, मालती जोशी और ममता कालिया जैसी प्रमुख लेखिकाओं की कहानियों के विश्लेषण से स्पष्ट होता है कि आज की नारी शोषण, पारिवारिक दबाव और वैवाहिक विडंबनाओं को चुनौती देते हुए अपने स्वत्व और समानता के लिए संघर्षरत है। ये कहानियां स्त्री के बदलते स्वरूप, मानसिक द्वंद्व, पारिवारिक संबंधों की जटिलताओं और आत्मनिर्भरता की आकांक्षा को अत्यंत मार्मिकता और यथार्थ के साथ रेखांकित करती हैं।

असग़र वजाहत का कथा साहित्य समकालीन समाज की जटिलताओं, टूटते पारिवारिक रिश्तों और बदलती सांस्कृतिक संवेदनाओं का यथार्थपरक चित्रण करता है। उनकी कहानियों में जाति-धर्म के नाम पर फैले भ्रष्टाचार, महिलाओं के प्रति अमानवीय क्रूरता (कन्या भ्रूण हत्या और दहेज प्रथा), तथा ग्रामीण भारत की त्रासदियों के बीच राजनीतिक संवेदनहीनता को गहराई से उकेरा गया है। इसके अतिरिक्त, आधुनिकता की अंधी दौड़ में दूषित होती नदियाँ, पश्चिमी संस्कृति का बढ़ता प्रभाव, शिक्षित बेरोजगारों की हताशा और कला-साहित्य के गिरते मूल्य भी उनके विमर्श के प्रमुख विषय हैं। यह रचना-संसार मानवीय संवेदनाओं का एक प्रामाणिक दस्तावेज़ है, जो समाज को आत्मनिरीक्षण के लिए प्रेरित करता है।

प्रस्तुत शोध-लेख बंजारा (लम्बाणी) समुदाय की वेशभूषा और आभूषणों का एक नृवंशवैज्ञानिक (Ethnographic) और सांस्कृतिक विश्लेषण प्रस्तुत करता है। लेख का मुख्य उद्देश्य यह स्पष्ट करना है कि इस समुदाय का पहनावा मात्र सौंदर्यपरक अलंकरण नहीं, बल्कि उनके ऐतिहासिक संघर्षों, भौगोलिक विस्थापन और आत्मरक्षा की प्रवृत्तियों का परिणाम है। शोध के माध्यम से बंजारा लोक गीतों में निहित सिंधु घाटी और हड़प्पा सभ्यता के अवशेषों को रेखांकित किया गया है। साथ ही, वेशभूषा के विभिन्न अंगों जैसे-शीशा कार्य (Mirror work), भारी आभूषण और गोदना (Tattoo) के पीछे छिपे सुरक्षात्मक और सामाजिक कारणों का गहन ＆मौलिक विश्लेषण＊ किया गया है। निष्कर्षतः, यह लेख बंजारा संस्कृति को मुख्यधारा के साहित्य में एक ＆दृश्य＊ के बजाय एक ＆दर्शन＊ के रूप में स्थापित करने की वकालत करता है।

समकालीन समाज का दर्पण है आज का साहित्य। हमारा देश विश्व में सबसे बड़ा प्रजातांत्रिक देश है। यहाँ कई समुदाय के लोग निवास करते हैं। समुदाय का अर्थ एक ऐसे समूह से है जहाँ लोग निश्चित भौगोलिक क्षेत्र में एक साथ रहते हैं। आपस में सामाजिक संबंध रखते हैं उनमें ＆हम＊ की भावना (सामुदायिक भावना) होती है। उनकी एक जैसी संस्कृति एक जैसा रहन-सहन, खान-पान, भाषा-बोली, वेश-भूषा होती है। अपनी सभी आवश्यकताओं की पूर्ति समुदाय के भीतर ही पूरी कर लेते हैं। ये लोग अपने समुदाय के प्रति वफादार होते हैं और सामुदायिक नियमों का परिपालन भी करते हैं। भारतीय समाज में सभी समुदायों की स्थिति एक जैसी नहीं होती है। आज भी वर्ग और वर्ण के आधार पर समुदायों की स्थिति एक जैसी नहीं होती है। आज भी वर्ग और वर्ण के आधार पर समुदायों का विभाजन किया जाता है। यह सामान्य जीवन साझा संस्कृति और सहयोग पर आधारित होता है।

हिन्दी उपन्यास आधुनिक गद्य साहित्य की एक प्रमुख विधा है, जिसमें जीवन की व्यापकता और जटिलता को अभिव्यक्त करने की क्षमता है। आधुनिकता और उत्तर आधुनिकता के दौर में हिन्दी उपन्यास ने समाज के उन वर्गों को केंद्र में लाया है, जो लंबे समय तक हाशिए पर रहे। समकालीन हिन्दी उपन्यास साहित्य में उपेक्षित समुदाय जैसे-दलित, स्त्री-विमर्श, किन्नर एवं अन्य वंचित वर्ग के जीवन, संस्कृति और सामाजिक यथार्थ का सशक्त चित्रण हुआ है, जिसने साहित्य की दिशा को परिवर्तित किया।

इक्कीसवीं सदी के हिंदी उपन्यास किन्नर या थर्ड-जेंडर समुदाय की सामाजिक, मानसिक और सांस्कृतिक चुनौतियों को संवेदनशील और सशक्त रूप में प्रस्तुत करते हैं। ये उपन्यास पात्रों की आत्म-स्वीकृति, सामाजिक कलंक, पारिवारिक असहमति, आर्थिक बाधाओं और मानसिक संघर्षों के माध्यम से उनकी पहचान और प्रतिरोध की कहानियाँ बयां करते हैं। इक्कीसवीं सदी में यमदीप, किन्नर कथा, तीसरी ताली, मैं पायल, गुलाम मंडी, पोस्ट बॉक्स नं. 203 नालासोपारा, जिंदगी ५०-५० तथा जिंदगी एक जंजीर जैसे उपन्यास किन्नरों की त्रासदी पर लिखे गए हैं। किन्नरों को हर दिन सामाजिक उपेक्षा, पारिवारिक विरोध, आर्थिक और सामाजिक उपेक्षा से गुजरना पड़ता है। उद्धरणों से स्पष्ट हो जाता है कि किन्नर समुदाय न केवल अपने अस्तित्व की लड़ाई लड़ रहा है, बल्कि आत्म सम्मान, पहचान और स्वतंत्रता के लिए निरंतर संघर्ष कर रहा है। इक्कीसवीं सदी के हिंदी उपन्यासों में किन्नर पात्रों की प्रस्तुति समाज में लैंगिक समानता और पहचान के महत्व को समझने के लिए आवश्यक है। यह न केवल साहित्यिक दृष्टि से महत्वपूर्ण है बल्कि सामाजिक परिवर्तन और संवेदनशीलता को बढ़ावा देने में भी योगदान देता है। इस आलेख में प्रमुख उपन्यासों के उद्धरणों और उनके संदर्भों के आधार पर किन्नर समुदाय की संस्कृति और पहचान की विवेचना की गई है।

प्रस्तुत आलेख हिन्दी साहित्य के फलक पर उन समुदायों की उपस्थिति और उनके संघर्षों का विश्लेषण करता है, जिन्हें सदियों तक मुख्यधारा के विमर्श से बाहर रखा गया। साहित्य केवल शब्दों का संकलन नहीं, बल्कि समाज के अंतिम व्यक्ति की आवाज़ भी है। इस आलेख के माध्यम से दलित, आदिवासी, विमुक्त और घुमंतू समुदायों के सांस्कृतिक वैभव और उनके सामाजिक शोषण के यथार्थ को टटोलने की कोशिश की गई है। शोध का मुख्य केंद्र यह है कि कैसे बीसवीं सदी के उत्तरार्ध और इक्कीसवीं सदी के प्रारंभिक दशकों में इन समुदायों ने अपनी पीड़ा को स्वयं की भाषा और संवेदना में व्यक्त करना शुरू किया। सहानुभूति से स्वानुभूति तक की यह यात्रा हिन्दी साहित्य में एक युगांतकारी परिवर्तन है। आलेख में यह स्पष्ट करने का प्रयास किया गया है कि उपेक्षित समुदायों का साहित्य केवल विरोध का साहित्य नहीं है, बल्कि यह मानवीय गरिमा और समानता की पुनर्स्थापना का एक जीवंत दस्तावेज़ है।

उपेक्षित समुदायों (जैसे आदिवासी, दलित, घुमंतू) की संस्कृति और पहचान मुख्यधारा से भिन्न, प्रकृति-पूजन और सामूहिक परंपराओं पर आधारित है। ऐतिहासिक दमन और आर्थिक वंचना के बावजूद, इन्होंने अपनी विशिष्ट सांस्कृतिक अस्मिता को बचाए रखा है। समाज के हाशिये पर स्थित इन असुरक्षित वर्गों〞जिनमें महिलाएं, बच्चे, प्रवासी श्रमिक और निःशक्तजन शामिल हैं〞को लगातार संरचनात्मक भेदभाव का सामना करना पड़ता है। संसाधनों, शिक्षा और अवसरों के अभाव के बीच, अब इन समुदायों में डॉ. आंबेडकर और महात्मा फुले जैसे विचारकों से प्रेरणा लेकर सामाजिक समानता, न्याय और अपने अधिकारों की रक्षा के लिए शोषण के विरुद्ध एक सशक्त संघर्ष की भावना जागृत हुई है।

यह अध्ययन बुंदेलखंड के बेडिया आदिवासी समुदाय में प्रचलित ＆राई＊ नृत्य के सांस्कृतिक, सामाजिक और आर्थिक आयामों का विश्लेषण प्रस्तुत करता है। राई नृत्य बेडिनियों की सांस्कृतिक पहचान है और पारिवारिक अवसरों में इसे अनिवार्य माना जाता है। आलेख में नृत्य की प्रमुख मुद्राएँ, पहनावा और गीतों के प्रकारों पर प्रकाश डाला गया है। साथ ही, यह अध्ययन यह भी बताता है कि आर्थिक जरूरत और सामाजिक संरचना के कारण, कई बेडिनियों को वेश्यावृत्ति जैसे कठोर विकल्प अपनाने पड़ते हैं। अन्य आदिवासी समुदायों में नृत्य और लोक कला की प्रथा के तुलनात्मक विश्लेषण के माध्यम से यह आलेख आदिवासी संस्कृति में नृत्य की भूमिका, स्त्री की विवशता और समाज की मानसिकता को समझने का प्रयास करता है।

आदिवासी साहित्य भारतीय साहित्य की एक विशिष्ट और सशक्त धारा है, जो आदिवासी समुदायों के जीवन, संघर्ष, संस्कृति और अस्तित्व को अभिव्यक्त करता है। इस साहित्य में ＆स्त्री प्रश्न＊ एक महत्वपूर्ण विमर्श के रूप में उभरकर सामने आया है। स्त्री प्रश्न का तात्पर्य केवल महिलाओं की स्थिति से नहीं है बल्कि उनके अधिकारों, अस्मिता, श्रम, शोषण, संघर्ष और सशक्तिकरण से भी है।

आदिवासी समाज को अक्सर मुख्यधारा समाज की तुलना में अधिक समानतावादी माना जाता है लेकिन वास्तविकता इससे अधिक जटिल है। आदिवासी स्त्रियाँ एक ओर अपेक्षाकृत स्वतंत्रता का अनुभव करती हैं वही दूसरी ओर वे कई प्रकार के सामाजिक आर्थिक और सांस्कृतिक शोषण का सामना भी करती हैं। आदिवासी साहित्य इन विरोधाभासों को गहराई से उजागर करता है।

हिंदी साहित्य में ＆स्त्री विमर्श＊ लंबे समय तक सवर्ण और मध्यवर्गीय स्त्रियों की समस्याओं तक सीमित रहा। लेकिन समकालीन लेखन में दलित, आदिवासी और अन्य उपेक्षित समुदायों की स्त्रियों ने अपनी उपस्थिति दर्ज कराई है। हिंदी स्त्री लेखन में उपेक्षित समुदायों की भागीदारी ने साहित्य को अधिक समावेशी बनाया है। इन लेखिकाओं ने सिद्ध किया है कि ＆स्त्री＊ कोई एक रंगहीन समूह नहीं है, बल्कि इसमें जाति, वर्ग और भूगोल के आधार पर कई परतें हैं। इनकी पहचान का आधार संघर्ष है और इनकी संस्कृति का आधार उनकी जड़ें हैं। 

साहित्य सदैव समाज का दर्पण रहा है, किंतु इस दर्पण में दिखने वाली छवियाँ अक्सर सत्ता और विशेषाधिकार के समीकरणों से तय होती रही हैं। हिंदी साहित्य के इतिहास में स्त्री विमर्श ने एक लंबी यात्रा तय की है, परंतु लंबे समय तक यह विमर्श मध्यवर्गीय और सवर्ण चेतना तक ही सीमित रहा। प्रस्तुत शोध पत्र का मूल केंद्र ＆उपेक्षित समुदाय की स्त्रियों＊ - अर्थात दलित, आदिवासी, खानाबदोश और हाशिए पर रहनेवाले समाज की स्त्रियों की उस विशिष्ट पहचान और संस्कृति का विश्लेषण करना है, जिसे मुख्यधारा के साहित्य ने प्रायः अदृश्य रखा या फिर सहानुभूति के सतही धरातल पर चित्रित किया।

हिंदी स्त्री लेखन में जब हम ＆उपेक्षित＊ शब्द का प्रयोग करते हैं, तो उसका आशय केवल आर्थिक अभाव से नहीं, बल्कि उस सामाजिक और सांस्कृतिक बहिष्करण से है, जहाँ स्त्री दोहरी या तिहरी मार झेलती है। वह एक ओर पितृसत्तात्मक ढांचे से लड़ रही है, तो दूसरी ओर जातिगत भेदभाव और सांस्कृतिक वर्चस्व के विरुद्ध अपनी उपस्थिति दर्ज करा रही है। रमणिका गुप्ता, सुशीला टाकभौरे, कौशल्या बैसंत्री और समकालीन आदिवासी लेखिकाओं के लेखन ने इस बात को सिद्ध किया है कि हाशिए की स्त्री का अनुभव मुख्यधारा की स्त्री के अनुभवों से भिन्न और अधिक जटिल है। 

पहचान और संस्कृति का अंतर्संबंध: उपेक्षित समुदाय की स्त्रियों की पहचान उनकी सांस्कृतिक जड़ों में निहित है। उनकी संस्कृति लोकगीतों, श्रम, सामूहिकता और प्रकृति के साथ उनके अटूट संबंध से होती है। शोध का मुख्य उद्देश्य यह पड़ताल करना है कि क्या हिंदी लेखन ने इन स्त्रियों की स्वायत्त पहचान को स्वीकार किया है? सांस्कृतिक प्रस्तुतीकरण के नाम पर क्या उनके यथार्थ के साथ न्याय हुआ है? इन समुदायों की स्त्रियों ने स्वयं के लेखन (आत्मकथाओं और कहानियों) के माध्यम से अपनी अस्मिता को किस प्रकार परिभाषित किया है?

साहित्य समाज का दर्पण है। यह न केवल समाज की मुख्यधारा को अभिव्यक्त करता है, बल्कि उन वर्गों की आवाज़ भी बनता है जिन्हें सदियों से अनदेखा या उपेक्षित किया जा रहा है। ＆उपेक्षित समाज＊ से आशय उन समुदायों से है जो सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक और शैक्षिक दृष्टि से पिछड़े हैं। जैसे दलित, आदिवासी, अल्पसंख्यक, किन्नर, श्रमिक वर्ग या स्त्री और अन्य हाशिए पर स्थित समूह। हिन्दी साहित्य ने ऐसे उपेक्षित समाज या वर्गों के जीवन संघर्ष, वेदना, संस्कृति, अस्मिता आदि को उजागर करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई है। इस आलेख में अनामिका के द्वारा लिखित हिन्दी कविताओं में उपेक्षित स्त्री पर दृष्टिपात करने का प्रयास किया गया है।

इक्कीसवीं सदी में जीनेवाले भारतीय समाज पर यंत्रयुग हावी हो चुका है। आज समाज के विकास को नापने का परिमाण वैज्ञानिक एवं यांत्रिक प्रगति ही है। यह भी सच है कि इक्कीसवीं सदी में मनुष्य ने अपनी कल्पना का प्रयोग अधिकतर वैज्ञानिक एवं तकनीकी आविष्कारों के लिए किया है। परिणामतः आज के इस यंत्रयुग में मनुष्य भी यंत्र के समान बनता हुआ नजर आ रहा है। तकनीकी युग में हो रही तमाम क्षेत्र की प्रगति का संचालन यंत्र द्वारा ही हो रहा है। आज का मनुष्य अपना अधिक समय यंत्र के सहचर्य में व्यतीत कर रहा है। इसलिए उसकी मानवीय संवेदना खत्म होती जा रही है। आज का मनुष्य यंत्र पर सवार होकर मनुष्य को पीछे छोड़कर गति से दौड़ रहा है। चाँद पर, मंगल पर न जाने अंतरिक्ष में और कई ग्रहों पर जाने की कवायद कर रहा है किंतु उसके पास बैठे हुए आदमी को ही वह भूलता हुआ नजर आ रहा है।

प्रस्तुत शोध आलेख मुंशी प्रेमचंद की कहानी ＆सद्गति＊ के माध्यम से भारतीय ग्रामीण समाज में व्याप्त जातिवाद, छुआछूत और धार्मिक पाखंड की गहन पड़ताल करता है। कहानी के मुख्य पात्र ＆दुखी चमार＊ के जीवन और उसकी कारुणिक मृत्यु के इर्द-गिर्द बुना गया यह विश्लेषण यह स्पष्ट करता है कि किस प्रकार वर्ण-व्यवस्था और मानसिक दासता मिलकर एक मनुष्य की गरिमा का हनन करती हैं। आलेख में मुख्य रूप से मानसिक दासता, अमानवीय शोषण, दलित संवेदना और मौन विद्रोह जैसे बिंदुओं पर प्रकाश डाला गया है। यह शोध दर्शाता है कि प्रेमचंद ने ＆सद्गति＊ शीर्षक के माध्यम से उस विडंबनापूर्ण व्यवस्था पर तीखा कटाक्ष किया है, जहाँ धर्म की ओट में मनुष्यता का गला घोंटा जाता है। यह आलेख कहानी की समकालीन प्रासंगिकता को रेखांकित करते हुए सामाजिक न्याय और मानवीय गरिमा के अनसुलझे प्रश्नों को मुखर करता है।

मोहन राकेश के प्रसिद्ध नाटक ＆पैर तले की ज़मीन＊ में सलमा का चरित्र एक हताश, उपेक्षित और भावनाशील भारतीय नारी का सशक्त प्रतिनिधित्व करता है। अपने पति अयूब के निरंतर ताने, उपेक्षा और दुर्व्यवहार के बावजूद वह एक पारंपरिक और सहनशील पत्नी की तरह अपने कर्तव्यों का निर्वाह करती है। अयूब का चारित्रिक पतन और सलमा के विवाह-पूर्व प्रेम को लेकर उसका संशय उनके वैवाहिक जीवन को एक ＆कब्रिस्तान＊ में बदल देता है। इसमें सलमा के मानसिक द्वंद्व, उसकी असीम सहनशीलता, पति-धर्म और अंततः एक उपेक्षित स्त्री के रूप में उसकी मार्मिक व विवश स्थिति का मनोवैज्ञानिक और यथार्थपरक विश्लेषण किया गया है।