ಕರ್ನಾಟಕದ ಮೈಸೂರು ನಗರದ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿ ದೇವಿಯ ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ, ಐತಿಹಾಸಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೇವಿಯು ಮಹಿಷಾಸುರನನ್ನು ವಧಿಸಿದ ಕಥೆ, ದೇವಸ್ಥಾನದ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರ, ಆಗಮಿಕ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇತರ ಪೂಜಾರಿಗಳ ವಿಭಿನ್ನ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿಗಳು ಹಾಗೂ ಕಣ್ಣಕನ್ನಡಿ ಉತ್ಸವ, ಬಾಯಿ ಬೀಗದ ಹಬ್ಬದಂತಹ ವಿಶಿಷ್ಟ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ ಕಾಣಿಕೆಗಳು, ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರ ನಂಬಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಆಚರಣೆಗಳು ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಹಾಸುಹೊಕ್ಕಾಗಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ, ನಗರ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿಯ ಆರಾಧನಾ ವಿಧಾನಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ಜಾತಿ-ಪಂಗಡಗಳ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ಕುರಿತು ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಭಾರತೀಯ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ರಾಮಾಯಣ, ಮಹಾಭಾರತಗಳಂತಹ ಪುರಾಣ ಕಥೆಗಳು ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಹೊಸ ಆಯಾಮವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪೌರಾಣಿಕ ಪಾತ್ರಗಳಾದ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ, ಕರ್ಣ, ಯಯಾತಿ, ದ್ರೌಪದಿ, ಸಾವಿತ್ರಿ ಹಾಗೂ ಸೀತೆಯಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಗಳ ಮೂಲಕ ಆಧುನಿಕ ಸಮಾಜದ ನೈತಿಕತೆ, ಮೌಲ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಆದರ್ಶಗಳನ್ನು ನಾಟಕಕಾರರು ಹೇಗೆ ಪುನರ್-ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀ ಕೇಂದ್ರಿತ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಪುರಾಣ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ನವೋದಯ ಮತ್ತು ನವ್ಯ ಕಾಲದ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಶೋಷಣೆ, ಅಧಿಕಾರ, ತ್ಯಾಗ ಮುಂತಾದ ಸಮಕಾಲೀನ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಪೌರಾಣಿಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಮೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದರ ವಿವರಣೆ ಇಲ್ಲಿದೆ.

ಮಾನವನ ವಿಕಾಸ ಮತ್ತು ನೆಲೆಗಳ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಅರಿಯಲು ಸ್ಥಳನಾಮಗಳ ಅಧ್ಯಯನವು ಬಹುಮುಖ್ಯ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸ್ಥಳನಾಮಗಳ ಉಗಮ, ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನತೆಯನ್ನು ಭೌಗೋಳಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಾಗೂ ಭಾಷಾವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಕ್ಷರ ಸವಕಳಿ, ಸಂಕ್ಷೇಪ್ತಕರಣ, ಸಂಸ್ಕೃತೀಕರಣ, ಮರಾಠಿ ಭಾಷಾ ಪ್ರಭಾವ, ವಿದೇಶಿಯರ ಆಗಮನ, ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಊರುಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಬದಲಾವಣೆಗೊಂಡಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೈಜ ಉದಾಹರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸ್ಥಳನಾಮ ವಿಜ್ಞಾನವು ಭಾಷೆ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಚರಿತ್ರೆಯ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವಾಗಿದೆ.

ಹತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ಮಹಾಕವಿ ಪಂಪನ 'ಆದಿಪುರಾಣ' ಮತ್ತು 'ವಿಕ್ರಮಾರ್ಜುನ ವಿಜಯ' ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿನ ವರ್ಣನಾ ವೈಭವ ಮತ್ತು ಆತನ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಜೀವನ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶ್ರೀಮತಿ-ವಜ್ರಜಂಘರ ಪ್ರಸಂಗ, ನೀಲಾಂಜನೆಯ ನೃತ್ಯ, ಭರತ-ಬಾಹುಬಲಿಯರ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಭೋಗದ ವಿವೇಚನೆ ಹಾಗೂ ನಿಸರ್ಗ ವರ್ಣನೆಯ ಮೂಲಕ ಪಂಪನ ಕಾವ್ಯಧರ್ಮವನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ, ಸಮಸ್ತ ಭಾರತದ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ರಸಪೋಷಕವಾದ ಯುದ್ಧದ ವರ್ಣನೆ, ಮಾನವೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳು, ಮತ್ತು ಕುಲ-ಛಲಗಳ ಬಗೆಗಿನ ಕವಿಯ ನಿಲುವುಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಜಿನಾಗಮ ಎರಡನ್ನೂ ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸಿದ ಪಂಪನ ಕಾವ್ಯಶಕ್ತಿ ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಾಚೀನ ಹಳಗನ್ನಡ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿರುವ ದಯೆ, ಅನುಕಂಪ, ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಸದ್ಭಾವನೆಗಳಂತಹ ಉದಾತ್ತ ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪಂಪನ 'ಆದಿಪುರಾಣ'ದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಭರತ-ಬಾಹುಬಲಿಯರ ಯುದ್ಧ ನಿರಾಕರಣೆ ಮತ್ತು ಬಾಹುಬಲಿಯ ಉದಾರತೆ, ರನ್ನನ 'ಗದಾಯುದ್ಧ'ದಲ್ಲಿನ ಸುಯೋಧನನ ಶತ್ರು ಪ್ರಶಂಸೆ ಹಾಗೂ ಕರ್ಣನ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹಭಾವವನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ನಾಗಚಂದ್ರನ 'ರಾಮಚಂದ್ರ ಚರಿತ ಪುರಾಣ'ದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಮೂಲಕ ಮಾನವೀಯತೆಯ ನೆಲೆಗಳನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಹಿಂಸಾಚಾರದ ಇಂದಿನ ಸಂದಿಗ್ಧ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಈ ಹಳಗನ್ನಡ ಕಾವ್ಯಗಳು ಸಾರುವ ಮಾನವೀಯ ಸಂಬಂಧಗಳು ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯ ಸಂದೇಶಗಳು ಎಷ್ಟು ಪ್ರಸ್ತುತ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದ ಶಿವಶರಣರು ಸಮಾಜದ ಅಂಕುಡೊಂಕುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದಿ, ಸಮಾನತೆಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಸಾರಲು ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಬಲ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ಬಳಸಿದರು. 'ವಚನ' ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮಾತು ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥವಿದ್ದರೂ, ಶರಣರ ವಚನಗಳು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಮುಕ್ತಕ ರಚನೆಗಳಾಗಿವೆ. ಇವು ಗದ್ಯವೂ ಅಲ್ಲದ, ಪದ್ಯವೂ ಅಲ್ಲದ, ಎರಡರ ನಡುವಿನ ವಿಶಿಷ್ಟ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಮಾರ್ಗವಾಗಿವೆ. ವಚನಗಳು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅಂಕಿತನಾಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಗೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ಅರ್ಥವಾಗುವ ಸರಳ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ರಚನೆಯಾಗಿವೆ. ಶರಣರ ಸ್ವರೂಪ, ವಚನಗಳ ಹುಟ್ಟು, ಅವುಗಳ ತಾತ್ವಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ, ಹಾಗೂ ವಚನಕಾರರ ವೈಚಾರಿಕ ನಿಲುವುಗಳನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವ ಮೂಲಕ ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ವಿಶಿಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಈ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಡಲಾಗಿದೆ.

ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದ ಶರಣರ ಕಾಯಕ ಕ್ರಾಂತಿಯು ಜನನ ಆಧಾರಿತ ವೃತ್ತಿ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕಿ, ಶ್ರಮದ ಪವಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಸಾರಿತು. ಬಸವಣ್ಣನವರ ಸಮಕಾಲೀನನಾದ ಶರಣ ಮಾದಾರ ಧೂಳಯ್ಯನು ಸಮಾಜದ ಕೆಳಸ್ತರದಿಂದ ಬಂದು ಪಾದರಕ್ಷೆ ಹೊಲಿಯುವ ಕಾಯಕವನ್ನು ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಾಯಕಯೋಗಿ. ಆತನ ವಚನಗಳು ವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಮಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ಬೆಸೆಯುತ್ತವೆ. ಪಾದರಕ್ಷೆ ಹೊಲಿಯುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಸಾಧನೆಗೆ ಸಮೀಕರಿಸಿದ ಆತ, ವಂಚನೆಯಿಲ್ಲದ ಶುದ್ಧ ಕಾಯಕದಿಂದ ಬಂದ ದ್ರವ್ಯವನ್ನು ದಾಸೋಹಕ್ಕೆ ಬಳಸಬೇಕೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದನು. ಭಗವಂತನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಕ್ಕಿಂತ ಕಾಯಕ ನಿಷ್ಠೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹತ್ವ ನೀಡಿದ ಧೂಳಯ್ಯನ ಆದರ್ಶಗಳು ಹಾಗೂ ಆತನ ವಿಶಿಷ್ಟ ಕಾಯಕ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕನ್ನಡ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜನಾನುರಾಗಿಯಾದ ಕುಂಬಾರ ಗುಂಡಯ್ಯನ ಧರ್ಮಪತ್ನಿ ಶರಣೆ ಕೇತಲದೇವಿಯು ಬಸವ ಪೂರ್ವ ಯುಗದ ಒಬ್ಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಚನಕಾರ್ತಿ. ಭಾಲ್ಕಿ ಪರಿಸರದವಳಾದ ಈಕೆ, ತನ್ನ ಪತಿಯ ಕುಂಬಾರಿಕೆ ಕಾಯಕದಲ್ಲಿ ಹೆಗಲಿಗೆ ಹೆಗಲಾಗಿ ದುಡಿಯುತ್ತಾ, ಅತ್ಯಂತ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಶರಣ ಜೀವನ ನಡೆಸಿದಳು. ಭೀಮಕವಿಯ ಬಸವಪುರಾಣ ಹಾಗೂ ಭುವನಕೋಶ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಆಕೆಯ ಅಪಾರ ಶಿವಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಠಿಣ ವ್ರತಾಚರಣೆಯ ಉಲ್ಲೇಖಗಳಿವೆ. ಆಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕೇವಲ ಮೂರು ವಚನಗಳು ಮಾತ್ರ ಲಭ್ಯವಿದ್ದು, ಅವು 'ಕುಂಭೇಶ್ವರ' ಎಂಬ ಅಂಕಿತವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಈ ವಚನಗಳು ಮಡಕೆ ತಯಾರಿಸುವ ಹದಮಣ್ಣಿನ ದೃಷ್ಟಾಂತದ ಮೂಲಕ ವ್ರತನಿಷ್ಠೆ, ಲಿಂಗಾಚರಣೆ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧ ಜೀವನದ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುತ್ತವೆ.

ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಾಯಕರಾದ ಮಂಟೇಸ್ವಾಮಿ ಮತ್ತು ಮಲೆ ಮಹದೇಶ್ವರರ ಜನಪದ ಕಾವ್ಯ ಪರಂಪರೆಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತವಾಗಿವೆ. ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಯಾಣದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ಕಡೆಗೆ ಬಂದ ಮಂಟೇಸ್ವಾಮಿಯ ಪವಾಡಗಳು ಮತ್ತು ತತ್ವಪ್ರಚಾರವನ್ನು ನೀಲಗಾರರು ಕಾವ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಹಾಡಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅದೇ ರೀತಿ, ಕೊಳ್ಳೇಗಾಲ ಭಾಗದ ಏಳುಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಮಹದೇಶ್ವರನ ಮಹಿಮೆಗಳನ್ನು 'ದೇವರ ಗುಡ್ಡರು' ಪರಂಪರಾಗತವಾಗಿ ಕಂಸಾಳೆಯ ನಾದದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಎರಡೂ ಮೌಖಿಕ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಥನಗಳಾಗಿರದೆ, ಆಯಾ ಸಮುದಾಯಗಳ ನಂಬಿಕೆಗಳು, ಆಚರಣೆಗಳು, ವಿಧಿ-ನಿಷೇಧಗಳು ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅನನ್ಯತೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಬಗೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿವೇಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಭಾಷಾಂತರವೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಒಂದು ಭಾಷೆಯ ಪದಗಳಿಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಭಾಷೆಯ ಪದಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ವಿಭಿನ್ನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಬೆಸೆಯುವ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅನುವಾದಕನು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಭಾಷಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಥವಾ ಧಾರ್ಮಿಕ-ಜಾನಪದ ಆಚರಣೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಪದಗಳನ್ನು ಅನ್ಯ ಭಾಷೆಗೆ ಒಗ್ಗಿಸುವುದು ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪದಗಳ ಅರ್ಥವ್ಯಾಪ್ತಿ, ವಾಕ್ಯರಚನೆ, ವಚನ-ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಹಾಗೂ ಸಾಂದರ್ಭಿಕ ಅರ್ಥದ (Semantics) ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲ ಸೃಷ್ಟಿಸಬಹುದು. ಸಮರ್ಥ ಭಾಷಾಂತರಕಾರನಾಗಲು ಮೂಲ ಭಾಷೆ (Source Language) ಹಾಗೂ ಉದ್ದಿಷ್ಟ ಭಾಷೆಗಳ (Target Language) ವ್ಯಾಕರಣದ ಜೊತೆಗೆ ಆಯಾ ಭಾಷೆಗಳ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಒಳಹುಗಳು ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಗಳ ಆಳವಾದ ಅರಿವು ಅತ್ಯಗತ್ಯ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಹೈದ್ರಾಬಾದ ಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರದೇಶದ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗದಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಕಾವ್ಯ ಕೃತಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಶಾಸ್ತ್ರ ಗ್ರಂಥವಾಗಿರುವುದು ಬಹುಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶಾಸನ, ಭಾಷಾ ವಿಜ್ಞಾನ, ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆ ಹಾಗೂ ಛಂದಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಶಾಸ್ತ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬೆಳೆವಣಿಗೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಾಸನಗಳ ಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ಪಿ. ಬಿ. ದೇಸಾಯಿ, ಸೀತಾರಾಮ ಜಾಗೀರದಾರ್ ಮುಂತಾದ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರವಾಗಿದೆ. ಭಾಷಾ ವಿಜ್ಞಾನದ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಡಾ. ಸಂಗಮೇಶ ಸವದತ್ತಿಮಠರ ಕಾರ್ಯಗಳು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿವೆ. ಛಂದಸ್ಸು ಮತ್ತು ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಅಧ್ಯಯನಗಳು ನಡೆದಿದ್ದರೂ, ಛಂದಶಾಸ್ತ್ರ ಕುರಿತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೃತಿಗಳು ಹೊರಬರದಿರುವುದು ಕಳವಳಕಾರಿ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ಹೈದ್ರಾಬಾದ ಕರ್ನಾಟಕ ಭಾಗವು ಶಾಸ್ತ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮಂಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ಹೈದರಾಬಾದ್ ಕರ್ನಾಟಕವನ್ನು ಭಾರತದೊಡನೆ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲು ನಡೆದ ಚಳವಳಿಯು ಅತ್ಯಂತ ರೋಚಕ ಮತ್ತು ಭಿನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ್ದಾಗಿದೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದ ಶರಣರಿಂದ ಪ್ರೇರಣೆ ಪಡೆದ ಈ ಭಾಗದ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪುರುಷರಲ್ಲದೆ ಮಹಿಳೆಯರೂ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ನಿಜಾಮನ ಹಾಗೂ ರಜಾಕಾರರ ಕ್ರೂರ ದೌರ್ಜನ್ಯ, ಅತ್ಯಾಚಾರ ಮತ್ತು ಲೂಟಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಮೈಸೆಟೆದು ನಿಂತು ಹೋರಾಡಿದ ಅನೇಕ ಮಹಿಳಾಮಣಿಗಳ ತ್ಯಾಗ ಹಾಗೂ ಬಲಿದಾನಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶ್ರೀಮತಿ ಶಾಂತಬಾಯಿ ದುಬೆ, ವಿಮಲಾಬಾಯಿ ಜೋಶಿ, ತುಳಸಾಬಾಯಿ, ಅಂಬವ್ವ ಬಣಮಗಿ, ದಾನಾಬಾಯಿ ಮುಂತಾದ ವೀರ ವನಿತೆಯರ ಶೌರ್ಯ ಮತ್ತು ದೇಶಭಕ್ತಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಾಡು-ನುಡಿಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದ ಇಂತಹ ದಿಟ್ಟ ಮಹಿಳೆಯರ ಕಥನಗಳು ಮುಂದಿನ ತಲೆಮಾರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಫೂರ್ತಿದಾಯಕವಾಗಿವೆ.

ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಂದೋಲನವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಜನರಲ್ಲಿ ಸ್ವದೇಶಾಭಿಮಾನವನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಪಾತ್ರ ಅತ್ಯಂತ ಹಿರಿದಾದದ್ದು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರರೇ ಪತ್ರಕರ್ತರಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೋರಾಟದ ಪ್ರಮುಖ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಬಾಲಗಂಗಾಧರ ತಿಲಕ್ ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿಯವರ ವಿಚಾರಧಾರೆಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾದ ಅನೇಕ ಕನ್ನಡ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು, ಬ್ರಿಟಿಷರ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಸಮರ ಸಾರಿದವು. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ, ಮುಂಬೈ ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಮದ್ರಾಸ್ ಕರ್ನಾಟಕದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿದ್ದ ವೃತ್ತಾಂತ ಚಿಂತಾಮಣಿ, ವಿಶ್ವಕರ್ನಾಟಕ, ಕರ್ಮವೀರ ಹಾಗೂ ಸಂಯುಕ್ತ ಕರ್ನಾಟಕದಂತಹ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮೂಡಿಸಿದವು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕಣ್ಣುತಪ್ಪಿಸಿ ಮುದ್ರಣಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಭೂಗತ ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಸಾಹಸಗಾಥೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ ಏಕೀಕರಣದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮದ ಅವಿಸ್ಮರಣೀಯ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

ವಿಮೋಚನಾಪೂರ್ವ ಹೈದರಾಬಾದ್ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡಿಗರ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯ ಶೋಚನೀಯ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳನ್ನು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಿಜಾಮರ ಆಡಳಿತ ಹಾಗೂ ಅವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವಿಂಗಡಣೆಯಿಂದಾಗಿ ಕನ್ನಡ ಭಾಷಿಕ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉರ್ದು ಮತ್ತು ಮರಾಠಿ ಭಾಷೆಗಳ ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗಿ, ಕನ್ನಡವು ಕೇವಲ ಆಡುಮಾತಾಗಿ ಉಳಿಯುವಂತಾಯಿತು. ಫಾರಸಿ, ಮರಾಠಿ ಮತ್ತು ಉರ್ದು ಭಾಷೆಗಳ ಪ್ರಾಬಲ್ಯದ ನಡುವೆಯೂ ಕನ್ನಡವನ್ನು ಉಳಿಸಿ ಬೆಳೆಸಲು, ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ನಡೆದ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿದ್ಯಾನಂದ ಗುರುಕುಲದಂತಹ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಕನ್ನಡ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾ, ಅಂದಿನ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಎದುರಿಸಿದ ತಾರತಮ್ಯ ಹಾಗೂ ಭಾಷಾವಾರು ಪ್ರಾಂತ ರಚನೆಯ ಹೋರಾಟದ ತುರ್ತನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಗ್ರೀಕ್‌ನ 'ಅಯಾಸ್' ನಾಟಕದ ಕಥಾವಸ್ತುವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಬಿ.ಎಂ.ಶ್ರೀ ಅವರು ರಚಿಸಿದ 'ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನ್' ಹಾಗೂ ಅದರ ಟೀಕೆಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿ.ಸೀತಾರಾಮಯ್ಯನವರು ಬರೆದ 'ಆಗ್ರಹ' ನಾಟಕಗಳ ತೌಲನಿಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನ್ ನಾಟಕವು ಗ್ರೀಕ್ ರುದ್ರನಾಟಕದ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಮಾನವೀಯ ಧೋರಣೆಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಮೂಲಕ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಮುಕ್ತಿ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಈ ಪರಕೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ, ಭಾರತೀಯ ಪುರಾಣ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ 'ಆಗ್ರಹ' ನಾಟಕವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಾತ್ವಿಕ ಸಿಟ್ಟಿನ ಆಗ್ರಹದ ಮೂಲಕ ದುರಂತವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ವಿ.ಸೀ. ಅವರ ಪ್ರಯತ್ನವು, ಹೇಗೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ನಂಬಿಕೆಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಲೇ ಆಧುನಿಕತೆಯ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ನೀಡಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಅಧ್ಯಯನವು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

ದ.ರಾ. ಬೇಂದ್ರೆಯವರ ಕವನಗಳು ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಅವರ 'ನಾನು ಬಡವಿ' ಕವನವು ಸರಳವೂ ಸುಂದರವೂ ಆಗಿದ್ದು, ಪ್ರೀತಿಯ ಸಾರ್ಥಕತೆಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರೀತಿ ಎಂಬುದು ಮನಸಿನೊಳಗಿನ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯೇ ಹೊರತು ಲೌಕಿಕ ಸಿರಿತನವಲ್ಲ ಎಂಬ ಉದಾತ್ತ ವಿಚಾರವನ್ನು ಈ ಕವಿತೆ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಬಡತನದ ಬೇಗೆಯನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು, ಒಲವೇ ಬದುಕು ಎಂದು ನಂಬುವ ನಾಯಕ-ನಾಯಕಿಯರ ಅಕೃತ್ರಿಮ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗಂಡು-ಹೆಣ್ಣಿನ ನಡುವೆ ಹುಟ್ಟುವ ಪ್ರೀತಿ, ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಪರ್ಶ, ಪ್ರಣಯ ಮತ್ತು ದಾಂಪತ್ಯದ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಕಾವ್ಯಮಯವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಲೌಕಿಕ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಗಿಂತ ಒಲವಿನ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆ ಮಿಗಿಲಾದುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಆಡುಮಾತಿನ ಸೊಗಡಿನಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರ ಕಾದಂಬರಿಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯ ಮತ್ತು ನಿಸರ್ಗದ ನಡುವಿನ ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ವಿವೇಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಾನವ ಸಮಾಜದ ಬಗೆಗೆ ಕಾರಂತರ ನಿಲುವುಗಳು ಪ್ರಕೃತಿ ಪರಿಸರದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಬಂದಿವೆ. ಮರಳಿ ಮಣ್ಣಿಗೆ, ಬೆಟ್ಟದ ಜೀವ, ಚಿಗುರಿದ ಕನಸು ಮುಂತಾದ ಕಾದಂಬರಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಸರ್ಗ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿನ ಹೋರಾಟ ಮತ್ತು ಸಾಮರಸ್ಯವನ್ನು ಕಾರಂತರು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮನುಷ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಒಡೆಯನಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಸಹಬಾಳ್ವೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇತರ ಜೀವಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಬದುಕಬೇಕು ಎಂಬ ಪರಿಸರ ಕಾಳಜಿಯನ್ನು ಅವರ ಕೃತಿಗಳು ಸಾರುತ್ತವೆ. ಹಳ್ಳಿಗಾಡಿನ ಬದುಕು, ಪರಿಸರ, ಸ್ತ್ರೀ ಮತ್ತು ದಲಿತರ ಮೇಲಿನ ಕಾಳಜಿಗಳನ್ನು ಸಮಗ್ರ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ.

ರಾಘವೇಂದ್ರ ಪಾಟೀಲರ 'ತೇರು' ಕಾದಂಬರಿಯು ಧರಮನಟ್ಟಿ ದೇಸಗತಿಯ ಸ್ಥಾಪನೆ ಹಾಗೂ ವಿಠಲ ದೇವರ ಬೃಹತ್ ತೇರಿನ ನಿರ್ಮಾಣದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಉಳಿಗಮಾನ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗಾಗಿ ನಡೆಯುವ ನರಬಲಿಯಂತಹ ಕ್ರೂರ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ವಾಸ್ತವಿಕ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ತೇರು ಚಲಿಸದಿದ್ದಾಗ ಕೆಳವರ್ಗದ ಬಡ ದ್ಯಾವಪ್ಪನ ಮಗನನ್ನು ಬಲಿಕೊಡುವುದು ಮತ್ತು ಆತನ ವಂಶಸ್ಥರು ರಕ್ತತಿಲಕ ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಕಡ್ಡಾಯದ ಆಚರಣೆಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಧಾನ ವಸ್ತುವಾಗಿವೆ. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಜನರ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು ಹಾಗೂ ಮುಗ್ಧ ಜನರ ಶೋಷಣೆಯನ್ನು ಎಳೆಎಳೆಯಾಗಿ ಬಿಡಿಸಿಡಲಾಗಿದೆ. ದೈವತ್ವದ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಶೋಷಿತ ವರ್ಗದ ನೈಜ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳನ್ನು ಕಾದಂಬರಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತದೆ.

ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಕಂಬಾರರ 'ಬೆಪ್ತಕ್ಕಡಿ ಬೋಳೇಶಂಕರ' ನಾಟಕವು ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಶ್ರಮಜೀವನದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ. ನಗರೀಕರಣ, ದುರಾಸೆ ಹಾಗೂ ಭೋಗದ ಬದುಕಿಗೆ ಮಾರುಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಇಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಬೋಳೇಶಂಕರನ ಸರಳ ಬದುಕು ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರ ವಿಮುಖತೆ ಆದರ್ಶಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. 'ಹಸಿರೇ ಉಸಿರು' ಎಂಬುದನ್ನು ನಂಬಿರುವ ನಾಯಕನು ದುಡಿದು ತಿನ್ನುವ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೈತಾನನ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಾದ ಪಿಶಾಚಿಗಳು ನಾಣ್ಯ ಮತ್ತು ಸೈನ್ಯದ ಆಮಿಷವೊಡ್ಡಿದರೂ, ತನ್ನ ಕಾಯಕ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಬೋಳೇಶಂಕರನು ಅವರನ್ನು ಮಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಧುನಿಕ ಯಂತ್ರ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಕೊಳಕುಗಳಿಗೆ ಬಸವಾದಿ ಶರಣರ ಕಾಯಕಪ್ರಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಸಮಾನತೆಯ ಸಮಾಜವಾದಿ ಚಿಂತನೆಗಳೇ ನೈಜ ಪರಿಹಾರ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ನಾಟಕವು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ.

ಚೆನ್ನವೀರ ಕಣವಿಯವರ 'ಕಾಲ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ' ಕವಿತೆಯು ಕಾಲದ ನಿರಂತರತೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಾತ್ವಿಕವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾಲವು ಯಾರಿಗಾಗಿಯೂ ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರೊಡನೆ ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕದಿದ್ದರೆ ಪಶ್ಚಾತಾಪ ಕಟ್ಟಿಟ್ಟ ಬುತ್ತಿ ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ಮಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಋತುಗಳು ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ಮಾನವನು ಮಾತ್ರ ತನ್ನ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳಿಂದ ನುಣುಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆಧುನಿಕತೆಯ ಭರಾಟೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಅಂಧಾನುಕರಣೆ ಹಾಗೂ ಕೊಳ್ಳುಬಾಕುತನದಿಂದಾಗಿ ಮಾನವನ ನೆಮ್ಮದಿ ಮರೀಚಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಬದಲಾವಣೆಗಳಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಕಾಲವು ಮಾತ್ರ ಯಾರಿಗೂ ನಿಲುಕದ, ಜಂಗಮಸ್ವರೂಪಿಯಾದ ಅದೃಶ್ಯ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಸದಾ ಚಲನಶೀಲವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಕವನ ಸಾರುತ್ತದೆ.

ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆದಂಬಾಡಿ ಜತ್ತಪ್ಪ ರೈಯವರು ಹೊಸಗನ್ನಡದ ಮೃಗಯಾ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆ ಹಿರಿದು. ಅವರು 1978ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ 'ಬೇಟೆಯ ನೆನಪುಗಳು' ಕೃತಿಯು ಮೃಗಯಾ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದದ್ದಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಬೇಟೆಯ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಕಾಡಿನ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆ ಹಾಗೂ ಆಗಿನ ಕಾಲದ ಬದುಕನ್ನು ಇದು ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಕೋವಿ ಎತ್ತಿಕಟ್ಟುವ ಕ್ರಮ, ಕಾಡಿನ ದೈವಗಳ ಆರಾಧನೆ, ಬೇಟೆಯ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಹುಲಿ-ಹಂದಿಯ ಹೋರಾಟದ ರೋಚಕ ವಿವರಗಳನ್ನು ಲೇಖಕರು ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಹಳ್ಳಿಯ ಬದುಕಿನ ರೀತಿ, ತಾರುಣ್ಯದ ಉತ್ಸಾಹ ಹಾಗೂ ಸಾಹಸಮಯ ಬೇಟೆಯ ಚಿತ್ರಣವು ಓದುಗರನ್ನು ರೋಮಾಂಚನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಕಾವ್ಯಾನಂದ (ಸಿದ್ದಯ್ಯ ಪುರಾಣಿಕ) ಅವರ 'ನಾ ಕರಿಯಳೆಂದು ನೀ ಜರೆಯಬೇಡ ಬಿಳಿಗೆಳತಿ' ಕವನವು ಪ್ರಕೃತಿ ಸಹಜ ಚಹರೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ ವರ್ಣಭೇದ ನೀತಿಯನ್ನು ಕಟುವಾಗಿ ಖಂಡಿಸುತ್ತದೆ. ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣವು ಕೇವಲ ಬಣ್ಣವಲ್ಲ, ಅದು ಜೀವಕಳೆ, ಫಲವಂತಿಕೆ, ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ದುಡಿಯುವ ಕೈಗಳ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿತೆ ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದ ವರ್ಣಭೇದ ನೀತಿ ಹಾಗೂ ಭಾರತದ ಜಾತಿ ಪದ್ಧತಿಯಂತಹ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಸಮಾನತೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ದಮನಿತರ ಪರವಾದ ನಿಲುವನ್ನು ಇದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಬಾಹ್ಯ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಕಾರ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಸೌಹಾರ್ದತೆಯೇ ಮುಖ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ, ಮನುಷ್ಯರ ನಡುವಿನ ಸಾಮರಸ್ಯದ ಬದುಕಿನ ಆಶಯವನ್ನು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರಸ್ಯವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಡಾ. ರಂಗರಾಜ ವನದುರ್ಗ ಅವರ 'ಬಂಡೆದ್ದವರು' ನಾಟಕವು ಕಲ್ಲೂರು ಗ್ರಾಮದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಮೀನ್ದಾರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಶೋಷಣೆಯ ವಿರುದ್ಧ ನಡೆಯುವ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಗೌಡ ಮತ್ತು ದೇಸಾಯಿಯವರಂತಹ ಪ್ರಭಾವಿಗಳು ಮುಗ್ಧ ಜನರನ್ನು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶ್ರಮಿಕ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಶೋಷಿಸುವ ಪರಿಯನ್ನು ನಾಟಕ ಮಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ತೆರೆದಿಡುತ್ತದೆ. ಚುನಾವಣೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಳು ಆಶ್ವಾಸನೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಜನರನ್ನು ವಂಚಿಸುವ ಹುನ್ನಾರಗಳು ಹಾಗೂ ಅದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಸಾವು-ನೋವುಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿವೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದ ಯುವಕ ಭೈರನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ದಲಿತರು ಮತ್ತು ಶೋಷಿತರು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಸಿಡಿದೆದ್ದು ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಬಂಡೇಳುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಆಶಯವಾಗಿದೆ.

21ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಸ್ಮಾರ್ಟ್‌ಯುಗದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಕಾಗದದ ಮಾಧ್ಯಮದಿಂದ ಡಿಜಿಟಲ್ ಮಾಧ್ಯಮದತ್ತ ಹೊರಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಫೇಸ್‌ಬುಕ್, ಇನ್ಸ್‌ಟಾಗ್ರಾಮ್, ವಾಟ್ಸಪ್, ಟೆಲಿಗ್ರಾಮ್, ಕ್ಲಬ್‌ಹೌಸ್, ಯುವರ್ ಕೋಟ್ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಲಿಪಿಯಂತಹ ವೇದಿಕೆಗಳು ಯುವ ಬರಹಗಾರರಿಗೆ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸೃಜನೆಗೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕೆ ವಿಪುಲ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿವೆ. ಕೋವಿಡ್-19ರಂತಹ ಸಂಕಷ್ಟದ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಆನ್‌ಲೈನ್ ವೇದಿಕೆಗಳು ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರ್ಚೆ ಮತ್ತು ಸಂವಾದಗಳನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿವೆ. ಓಟದ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಮಾರ್ಟ್‌ಫೋನ್‌ಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ತಲುಪಿಸುವ ಈ ಡಿಜಿಟಲ್ ಓದುಗ ವಲಯದ ಸವಾಲುಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಧ್ಯತೆಗಳ ಕುರಿತು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ.