ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ ಶಿಲ್ಪಿ ಬಾಬಾಸಾಹೇಬ್ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಶೋಷಿತರ, ಬಡವರ ಹಾಗೂ ಮಹಿಳೆಯರ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸಿದರು. ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಕೊನೆಯ ದಿನಗಳನ್ನು ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದ ಪ್ರಸಾರಕ್ಕಾಗಿ ಮೀಸಲಿಟ್ಟ ಅವರು, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ತಳಹದಿಯ ಮೇಲೆ ಬೌದ್ಧಯಾನವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಮೈಸೂರು ಮಹಾರಾಜರಾದ ಜಯಚಾಮರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರು ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ವಿಹಾರ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಐದು ಎಕರೆ ಜಾಗವನ್ನು ದಾನವಾಗಿ ನೀಡಿದರು. ಅಂಬೇಡ್ಕರರ ಈ ಬೌದ್ಧಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಚಳವಳಿಯು ಸಮಾನತೆ, ಭ್ರಾತೃತ್ವ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಆಶಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದೊಡನೆ ಅವರಿಗಿದ್ದ ಒಡನಾಟ, ಹಾಗೂ ಭೀಮಯಾನದ ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ.

೧೬-೧೭ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ತಿಂಥಣಿ ಮೌನೇಶ್ವರರು ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ಧರ್ಮಗಳ ನಡುವೆ ಭಾವೈಕ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಾರಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಂತರು. ಅಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಮೂಢನಂಬಿಕೆಗಳನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕಲು ಅವರು ಸರಿಸುಮಾರು ೮೦೦ಕ್ಕೂ ಅಧಿಕ ವಚನಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮೌನೇಶ್ವರರ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಕಾಲಜ್ಞಾನ, ಖಂಡಜ್ಞಾನ, ನೀತಿ ಮತ್ತು ಬೋಧ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಾಲಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ 'ಹುಷಾರು', 'ಪರಾಕು', 'ಡಂಗುರ' ಮತ್ತು 'ಸುದ್ದಿಹಾಡುಗಳು' ಸಮಾಜವನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುವ, ದೈವಿಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಂಡಾಡುವ ಹಾಗೂ ಸರ್ವ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಬೋಧಿಸುವ ಆಶಯವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಪ್ರಕೃತಿ, ವೃತ್ತಿ ಉಪಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ವಾಸ್ತವಗಳನ್ನು ರೂಪಕಗಳನ್ನಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು, ಮನುಕುಲಕ್ಕೆ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಗೃತಿಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಈ ವಚನಗಳು ನೀಡುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯನ್ನು ದೇವರೆಂದು ಪೂಜಿಸುವ ಶ್ರಮಿಕ ವರ್ಗ ಹಾಗೂ ರೈತರ ಶ್ರಮವನ್ನು ಶೋಷಿಸುವ ಮಡಿವಂತಿಕೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲಿನ ವಿಮರ್ಶೆ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಅನ್ನ ನೀಡುವ ರೈತನನ್ನು ದೂರವಿಟ್ಟು, ಅವನ ಶ್ರಮದ ಫಲವನ್ನು ದೇವರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸುಲಿಗೆ ಮಾಡುವ ಪುರೋಹಿತಶಾಹಿ ಮನಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕೀರ್ತನೆಕಾರರು ಮತ್ತು ಶರಣರು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಖಂಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಜನಪದರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪಾರ್ವತಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಿ, ಸರಸ್ವತಿ ಮತ್ತು ಗಂಗಾ ದೇವತೆಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಶಕ್ತಿ, ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಗತಿ, ಜ್ಞಾನದ ಅರಿವು ಮತ್ತು ಶುದ್ಧೀಕರಣದ ಸಂಕೇತಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ತರತಮ ಭೇದಗಳನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕಿ, ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಹಾಗೂ ಸಹಬಾಳ್ವೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುವ ಜನಪದರ ಉದಾತ್ತ ತತ್ವಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸಮಾನತೆಯ ಆಶಯಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಡಲಾಗಿದೆ.

ಮಾಸ್ತಿ ವೆಂಕಟೇಶ ಅಯ್ಯಂಗಾರ್ ಅವರ 'ವೆಂಕಟಿಗನ ಹೆಂಡತಿ' ಕಥೆಯು ವಿವಾಹೇತರ ಲೈಂಗಿಕ ಸಂಬಂಧ, ದಾಂಪತ್ಯದ ನೈತಿಕತೆ ಮತ್ತು ಕ್ಷಮಾಗುಣದಂತಹ ಸಂಕೀರ್ಣ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಬಡತನ ಮತ್ತು ಮುಗ್ಧತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಾವುಕಾರನ ವ್ಯಾಮೋಹಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿ ದಾರಿ ತಪ್ಪುವ ರಂಗಿ, ಕೊನೆಗೆ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದಿಂದ ಗಂಡನ ಬಳಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಗಂಡ ವೆಂಕಟಿಗ ತೋರುವ ಸಂಯಮ, ಪ್ರಬುದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ಅಸಾಧಾರಣ ಕ್ಷಮಾಗುಣವು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡ ಆದರ್ಶವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಕ್ಷಮಿಸಿ ಹೊಸ ಬದುಕು ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುವುದು ಮುಖ್ಯ ಎಂಬ ಉದಾತ್ತ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಕಥೆ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ವರ್ಗಾತೀತ ನೈತಿಕತೆ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯತೆಯ ನೆಲೆಗಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಾನಪದ ಅಧ್ಯಯನದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತುಗಳು ಮತ್ತು ಅದರ ವಿಕಾಸವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ೧೯ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಅಬ್ಬೆ ಡುಬಾಯ್, ಕಿಟೆಲ್, ಫ್ಲೀಟ್ ಮುಂತಾದವರಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಜಾನಪದ ಸಂಗ್ರಹ ಕಾರ್ಯವು, ತದನಂತರ ಮಾಸ್ತಿ, ಬಿ.ಎಂ.ಶ್ರೀ, ಬೇಂದ್ರೆ ಮತ್ತು ಹಲಸಂಗಿ ಗೆಳೆಯರ ಮೂಲಕ ದೇಶೀಯ ರೂಪ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. 'ಗರತಿಯ ಹಾಡು', 'ಹುಟ್ಟಿದ ಹಳ್ಳಿ ಹಳ್ಳಿಯ ಹಾಡು', 'ನಾಡಪದಗಳು' ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ಕೃತಿಗಳು ಕನ್ನಡ ಜಾನಪದ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಭದ್ರ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿದವು. ೧೯೯೦ರ ದಶಕದ ನಂತರ ಜಾನಪದ ಅಧ್ಯಯನವು ಕೇವಲ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ದಲಿತ, ಬಂಡಾಯ, ಸ್ತ್ರೀವಾದಿ ಮತ್ತು ಅಂತರ್‌ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರಗೊಂಡ ಬಗೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ವಿವಿಧ ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿಗಳು ಕಂಡ ಮನುಷ್ಯನ ಕಲ್ಪನೆ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳ ವಿಕಾಸವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಾಸನ ಸಾಹಿತ್ಯದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಪಂಪ, ರನ್ನರಂತಹ ಪ್ರಾಚೀನ ಕವಿಗಳ ಆದರ್ಶ ಮಾನವನ ಕಲ್ಪನೆ, ವಚನಕಾರರು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದಲಾವಣೆ, ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿನ ಮಾನವ ಜನ್ಮದ ಘನತೆ ಹಾಗೂ ಆಧುನಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯದವರೆಗಿನ ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿಜ್ಞಾನ, ವಿಧಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂದರ್ಭಗಳು ಮನುಷ್ಯನ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಹೇಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಅಧಿಕಾರ, ದುರಾಸೆಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಮನುಷ್ಯನು ಮಾನವತ್ವವನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಡಾ. ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರ ‘ಮರಳಿ ಮಣ್ಣಿಗೆ’ ಕಾದಂಬರಿಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಧುನಿಕತೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕತೆಯ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷ ಹಾಗೂ ದೇಶೀಯತೆಯ ಶೋಧನೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಮೂರು ತಲೆಮಾರುಗಳ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಕುಟುಂಬದ ಕಥೆಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನ ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಡಲಿನೊಡನೆ ಪಾತ್ರಗಳಿಗಿರುವ ನಂಟನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪಾರೋತಿ, ಸರಸೋತಿ ಮತ್ತು ನಾಗವೇಣಿಯಂತಹ ಸ್ತ್ರೀ ಪಾತ್ರಗಳ ಸಂಕಷ್ಟಗಳು ಹಾಗೂ ಪುರುಷ ಪ್ರಧಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ದ್ವಂದ್ವಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಆಧುನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದರೂ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಮರಳಿ ಹಳ್ಳಿಗೆ ಬಂದು ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವ ರಾಮನ ಪಾತ್ರದ ಮೂಲಕ ದೇಶೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸತ್ವಶೀಲತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯಲಾಗಿದೆ.

ಡಾ. ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಕಂಬಾರರ 'ಸಿರಿಸಂಪಿಗೆ' ನಾಟಕದ ಮೂಲಕ ಪುರುಷ ಪ್ರಧಾನ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣು ಅನುಭವಿಸುವ ತಲ್ಲಣಗಳು ಹಾಗೂ ಅವಳ ಸಂವೇದನೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗಂಡು-ಹೆಣ್ಣಿನ ಸಹಜ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾದ ಕಾಮವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ, ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಸೀಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶಿವನಾಗದೇವನ ಅಸಹಜ ಮನಸ್ಥಿತಿ ಹಾಗೂ ಇದರಿಂದ ಪತ್ನಿ ಸಿರಿಸಂಪಿಗೆ ಎದುರಿಸುವ ಮಾನಸಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ತೆರೆದಿಡಲಾಗಿದೆ. ದ್ವಂದ್ವಾತ್ಮಕ ಪುರುಷನ ಅಹಂಕಾರದ ನಡುವೆ ಸಿಲುಕುವ ಮಹಿಳೆ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ವಿಮೋಚನೆಯ ಹಾದಿಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವ ಬಗೆಯನ್ನು ನಾಟಕದ ವಿವಿಧ ದೃಶ್ಯಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರ ‘ಬೆಟ್ಟದ ಜೀವ’ ಕಾದಂಬರಿಯನ್ನಾಧರಿಸಿ ಮನುಷ್ಯ ಮತ್ತು ನಿಸರ್ಗದ ನಡುವಿನ ಜೈವಿಕ ಹಾಗೂ ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಾಡನ್ನೇ ನಾಡಾಗಿಸಿಕೊಂಡು, ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಿಕೋಪಗಳು ಮತ್ತು ವನ್ಯಜೀವಿಗಳ ದಾಳಿಯ ನಡುವೆಯೂ ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಬದುಕನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವ ಗೋಪಾಲಯ್ಯ ಮತ್ತು ಶಂಕರಿ ದಂಪತಿಗಳ ಸಾಹಸವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಂಬಿ ಬದುಕುವ ಒಕ್ಕಲುಮಕ್ಕಳ ಶ್ರಮ, ಕೃಷಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರೂಪಕನ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಕಟ್ಟಿಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಭೌತಿಕ ಲಾಭಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವ ನೆಮ್ಮದಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹೋರಾಟದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶತಮಾನದ ಶರಣ ಚಳವಳಿಯ ಪ್ರಮುಖ ರೂವಾರಿ ಸಿದ್ಧರಾಮರ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಜೀವನ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜಾತಿ, ಕುಲ ಮತ್ತು ವರ್ಗಭೇದಗಳನ್ನು ದಿಕ್ಕರಿಸಿ, ಮಾನವ ಬಂಧುತ್ವ ಹಾಗೂ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವ ಅವರ ನಿಲುವುಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯ, ಸ್ವರ್ಗ-ನರಕಗಳಂತಹ ಕಾಲ್ಪನಿಕ ನಂಬಿಕೆಗಳನ್ನು ಮೀರಿ, ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯ, ಅಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಕಾಯಕನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಬದುಕುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಧರ್ಮ ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಣ್ಣನ್ನು ಮಾಯೆ ಎನ್ನದೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ದೈವಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಗೌರವಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಹಾಗೂ ಡಾಂಭಿಕ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ಶರಣರ ವೈಚಾರಿಕ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮಾನವನ ದೈನಂದಿನ ದಣಿವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಆರಂಭವಾದ ರಂಗಭೂಮಿಯು ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದಲಾವಣೆಯ ಪ್ರಬಲ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದೆ. ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಡಳಿತದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆ, ಶೋಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸಲು ಬೀದಿನಾಟಕಗಳು ಚಳುವಳಿಯ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡವು. ಇಪ್ಪಾ (IPTA), ಜನಕಲಾ ಸಮಿತಿಯಂತಹ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಜನಪರ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದವು. ಭಾಷಾ ಚಳುವಳಿ, ದಲಿತ ಚಳುವಳಿ, ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀವಾದಿ ಹೋರಾಟಗಳಲ್ಲಿ ಬೀದಿನಾಟಕಗಳು ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿವೆ. ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ರೈತ ವಿರೋಧಿ ಧೋರಣೆಗಳನ್ನು ಖಂಡಿಸಲು, ಸಮಾಜಘಾತಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಅರಿವು ಮೂಡಿಸಲು ರಂಗಭೂಮಿ ಇಂದಿಗೂ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. ಉತ್ತಮ ಸಮಾಜ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ರಂಗಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಚಳುವಳಿಗಳ ನಡುವಿನ ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಜಕೀಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಅರಿಯಲು ಶಾಸನಗಳು ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯ ಆಧಾರಗಳಾಗಿವೆ. ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆಚ್.ಡಿ.ಕೋಟೆ ತಾಲೂಕಿನ ಕಲ್ಲಂಬಾಳು ಗ್ರಾಮದ ಕಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿರುವ ಶಾಸನಗಳು ಈ ಊರಿನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. 12ನೇ ಶತಮಾನದ ಹೊಯ್ಸಳ ದೊರೆ 2ನೇ ವೀರಬಲ್ಲಾಳನ ಕಾಲದ ಶಾಸನಗಳು, ದಾನ ದತ್ತಿಗಳ ವಿವರ, ಶೈವ ಧರ್ಮದ ಕಾಳಮುಖ ಪಂಥದ ಪ್ರಭಾವ, ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ರಂಗಭೋಗ-ಅಂಗಭೋಗಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಸ್ಥಳೀಯ ವ್ಯಾಪಾರ, ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ದಂಡನಾಯಕರುಗಳ ಪಾತ್ರ ಹಾಗೂ ಅಂದಿನ ಭಾಷಿಕ ಸ್ವರೂಪದ ವಿಶಿಷ್ಟತೆಗಳನ್ನು ಈ ಶಾಸನಗಳು ದಾಖಲಿಸಿವೆ. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ಪ್ರಾಚೀನ ಕಲ್ಲಂಬಾಳು ಗ್ರಾಮದ ಸಮಗ್ರ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಮರುಸೃಷ್ಟಿಸುವಲ್ಲಿ ಈ ಶಾಸನಗಳು ಮೂಕ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ.

ನಾ. ಡಿಸೋಜ ಅವರ 'ತ್ರಿಕೋನ' ಕಾದಂಬರಿಯು ಸ್ತ್ರೀ ಸಂವೇದನೆ, ಕೌಟುಂಬಿಕ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಗಳು ಮಹಿಳೆಯರ ಮೇಲೆ ಬೀರುವ ದುಷ್ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಪುರುಷ ಪ್ರಧಾನ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣು ಕೇವಲ ಭೋಗವಸ್ತುವಾಗಿ, ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೆರುವ ಯಂತ್ರವಾಗಿ ಶೋಷಣೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಜಿಲ್ಲಿಬಾಯಿ ಮತ್ತು ಸಾವಿತ್ರಿ ಪಾತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಂಧಾನುಕರಣೆ ಮತ್ತು ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ಬಲಿತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯನ್ನು ಕೃತಿ ತೆರೆದಿಡುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, ಸಾಂಸಾರಿಕ ಬದುಕಿನಿಂದ ವಿಮುಖಳಾಗಿ ಜನಸೇವೆಗೆ ತನ್ನನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಡಾ. ಮಾಲಾ ಹಾಗೂ ಡಾ. ತೆರೇಜಾಳಂತಹ ದಿಟ್ಟ ಮಹಿಳೆಯರ ಆದರ್ಶ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಕಾದಂಬರಿ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ. ಪಿತೃಸತ್ತಾತ್ಮಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಸ್ತ್ರೀ ಅಸ್ಮಿತೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹುಡುಕಾಟದ ಕಥನವಾಗಿ ಈ ಕಾದಂಬರಿ ಮಹತ್ವ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ.

നാടോടി കലാരൂപങ്ങളെ ഇതിവൃത്തഘടനയോട് ചേർത്ത്, ലിഖിതസാഹിത്യത്തിന്റെ പ്രമേയത്തെതന്നെ പൊലിപ്പിക്കും വിധം സന്നിവേശിപ്പിക്കുന്നത് ആധുനികതയുടെ ആരംഭംമുതൽ കാണുവാൻ സാധിക്കും. മലയാളത്തിലെ ഫോ‌ക്ലോർ പാരമ്പര്യത്തിൽ സവിശേഷസ്ഥാനമാണ് ഉത്തരമലബാറിലെ തെയ്യമെന്ന അനുഷ്‌ഠാന കലാരൂപത്തിനുള്ളത്. ഉരവം കൊണ്ടകാലത്തെ സാമൂഹിക ജീവിതത്തിന്റെ സൂക്ഷ്‌മാംശങ്ങളെ നിലനിർത്തുന്നതോടൊപ്പം നിരാകരിച്ചും സ്വാംശീകരിച്ചുമാണ് തെയ്യവും നിലകൊണ്ടിട്ടുള്ളത്. തെയ്യത്തെ ഉപജീവിച്ച മലയാള കഥാപരിസരം എത്രമാത്രം ഊർജ്ജമാവാഹിച്ചു എന്ന് പഠിക്കുകയാണ് ഈ പ്രബന്ധത്തിലൂടെ. മനുഷ്യജീവിതത്തിലെ അത്യന്തം ഹ്രസ്വവും ദീർഘവുമായ പ്രതിസന്ധികൾക്ക് പരിഹാരം തേടുന്ന വിരേചനമാർഗമാണ് ഫോക്ലോർ കലകളും അതിനെ ആശ്രയിച്ചുള്ള കഥപറച്ചിലും. തെയ്യത്തെ പ്രധാന പ്രമേയമാക്കിക്കൊണ്ട് നോവലുകളും ചെറുകഥാരൂപങ്ങളും മലയാളത്തിൽ ഏറെ ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട്.