दलित आत्मकथनांचा सांस्कृतिक अभ्यास

Abstract

प्रस्तुत लेख दलित आत्मकथनांचा सांस्कृतिक अभ्यास या विषयावर आधारित आहे. साहित्य हे संस्कृतीचेच एक अंग असून, लेखकाच्या जडणघडणीवर संस्कृतीचा प्रभाव असतो, या मूलभूत विचारावर हा अभ्यास केंद्रित आहे. संस्कृतीच्या विविध व्याख्या आणि घटकांचा मागोवा घेतल्यानंतर, दया पवार यांचे ‘बलुतं’, माधव कोंडविलकर यांचे ‘मुक्काम पोस्ट देवाचे गोठणे’, शंकरराव खरात यांचे ‘तराळ अंतराळ’ आणि लक्ष्मण माने यांचे ‘उपरा’ या प्रमुख दलित आत्मकथनांमधील सांस्कृतिक दर्शनाचे सखोल विश्लेषण केले आहे. या विश्लेषणातून जातीयता, दारिद्र्य, सामाजिक शोषण, अंधश्रद्धा तसेच प्रतिकार आणि आत्मभान अशा दलित समाजाच्या सांस्कृतिक जीवनातील वास्तववादी पैलूंवर प्रकाश टाकला आहे. दलित साहित्याने पारंपरिक मूल्यांना आव्हान देत, बोलीभाषेचा गौरव करत आणि डॉ. आंबेडकरांच्या विचारांनी प्रेरित होऊन संस्कृतीचे नवे आकलन कसे मांडले, हे निष्कर्ष नोंदवले आहेत. या आत्मकथनांनी दलित समाजाच्या अस्मितेचे नवे सांस्कृतिक चित्र रेखाटले आहे.